داستانۆ دڤه‌ براڵه‌ی

گێڵناوه‌ ئه‌وسا دڤێ براڵێ بیێنێ که‌ هه‌رڤێ پاڵوو هه‌نترینیه‌نه‌ زه‌مینشا بیه‌ن و چاگه‌ گه‌نمێشا کاڵه‌ینه‌ و به‌ وره‌ته‌ی گه‌نمێ ژیوه‌ینێ . یۆشا که‌ گه‌وره‌ته‌ر بیه‌ن ژه‌ن و زاوڵه‌ش بیه‌ن و ئه‌وشا هه‌ڵای ژه‌نیش نارذێنه‌ . وه‌روو ئانه‌یه‌ که‌ زه‌مینه‌کێشا پاڵوو یۆیه‌نه‌ بیێنێ وه‌ختوو خه‌رمانی هه‌رشه‌وێوه‌ یۆشا چه‌مذاری هه‌رڤێ خه‌رمانه‌کاش که‌رذه‌ن . ئا شه‌وه‌ که‌ نۆبه‌و برا کۆلاله‌که‌ی بیه‌ن وه‌ختێو نیمه‌شه‌و یاوان و که‌س نه‌بیه‌ن پاگه‌نه‌، وه‌روو وێشه‌ره‌ واته‌نش : من پیه‌یوی بێ ژه‌ن و یانه‌نا و کڵفه‌ت بار نیه‌نا و وه‌ی که‌رذه‌ی زاوڵام نیا مله‌وه‌ به‌ڵام کاکه‌م ژه‌ن و زاوڵه‌ش هه‌ن و مشیۆم فره‌ته‌ر جه‌ من خه‌رج که‌رۆ . جا هۆرسه‌ن هۆر جه‌ خه‌رمانه‌که‌و وێش برێو گه‌نمێش به‌رذێنه‌ و که‌رذێنه‌ش سه‌روو گنمۆ خه‌رمانه‌که‌و کاکه‌یش . شه‌وێ دمه‌ینه‌ که‌ برای گه‌وره‌ لاو خه‌رمانه‌کاوه‌ بیه‌ن ، وه‌ختوو نیمه‌شه‌وی ئاذیچ لوان فکرێره‌ و واته‌نش : من ژه‌نیم ئارذێنه‌ و زاوڵێم هه‌نێ و شۆکروو خوای هیچم که‌م نیا به‌ڵام ئی برا گۆلاله‌مه‌ هه‌ڵای ژه‌نیش نارذێنه‌ و په‌ی ژه‌ن ئارذه‌ی و یانه‌ رێک ڤسه‌ی پووڵ و پاره‌ی فره‌ته‌رش گه‌ره‌کا . جا هۆرسه‌ن برێو جه‌ گه‌نمه‌کۆ وێش به‌رذێنه‌ش و که‌رذێنه‌ش سه‌روو خه‌رمانوو برا گۆلاله‌که‌یش . گرذ شه‌وێوه‌ ئینه‌ کسمشا بیه‌ن تا وه‌ختوو ڤره‌ته‌ی گه‌نمه‌کێشا . جا ماچۆ خه‌ڵکوو ده‌گاکێ سه‌ره‌شا سڕ مه‌نه‌بێ چانه‌یه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ئا ساڵێ که‌ به‌ریات که‌م بێ و وارانی که‌میچ وارێ و گه‌نمێ که‌مه‌ بێ، ئا دڤه‌ برا هه‌ر، ساڵ به‌ ساڵ خوا فره‌ته‌رشا دێ پنه‌ . ئینه‌ ئانه‌یه‌ میاڤنۆ که‌ ئه‌گه‌ر به‌ دڵپاکی جمیه‌وه‌ و هه‌رمانه‌ به‌ دڵپاکی که‌ری خوایچ مجۆ ملته‌ره‌ و عالته‌ر مارۆ وه‌ره‌وه‌ په‌یت .

 ***

سه‌رچه‌مه‌ : سرزمین قصه‌ها ، اسماعیل زرعی
هۆرگێڵنای جه‌ فارسی به‌ هه‌ورامی : عبدۆڵڵا حه‌بیبی

 

جۆراوجۆری شێعرێ

۱- هایکۆ :

هایکۆ کۆتاته‌رین جۆروو شێعرێن که‌ یۆوه‌م جار ژاپۆنیا ئارذێنه‌نه‌ . هایکۆ جه‌ 17 " مۆرا " یا وه‌شه‌ بیێنه‌ . هه‌رچه‌ن ماچا که‌ " مۆرا " هه‌مان " هێجا " ن به‌ڵام به‌ینوو مۆرای و هێجه‌ینه‌ جیاوازی فره‌ن و هێجه‌یوی درێژ متاڤۆ دڤێ مۆرای بۆ .

 هایکۆ جه‌ یه‌رێ خه‌تێنه‌ منویسیۆ . خه‌تۆ یۆوه‌می و یه‌رۆمی هه‌رکام 5 مۆرای و خه‌تۆ دۆوه‌می 7 مۆرایش هه‌نێ.جه‌ هایکۆنه‌ نه‌ وه‌زنه‌ گیریۆ وه‌روو چه‌ما و نه‌ قافیه‌ و ره‌دیف.

جه‌ دلێ هایکۆیه‌نه‌ یام مشیۆم رێک نامۆ یۆ جه‌ فه‌سڵه‌کاو ساڵی بریۆ یام به‌ نیشانێوێ جه‌ فه‌سڵه‌کا ئیشاره‌ کریۆ هه‌ر وه‌روو ئینه‌یچه‌ په‌نج جۆره‌ هایکۆی نریه‌ینێره‌ : وه‌هاریێ ، هامنیێ ، پاییزیێ ، زمسانیێ و سه‌رساڵیێ که‌ جه‌ سه‌رساڵیه‌کانه‌ به‌ یاگۆ ئیشاره‌ به‌ زمسانی جه‌ ئا واژا ئێستێفاذه‌ کریۆ که‌ باسوو سه‌روو ساڵێشا چنه‌ بۆ . په‌ی نموونه‌ی ئا واژێ که‌ ئیشاره‌ که‌را به‌ فه‌سڵه‌کا برێوشا ئینێنێ هه‌راڵه‌ ( په‌ی وه‌هاری ) ، ئه‌یره‌قووله‌ ( په‌ی هامنی ) ، واران ( په‌ی په‌یزی ) و وه‌روه‌ ( په‌ی زمسانی ). 

فره‌ته‌ر جه‌ 2000 ساڵا چیه‌و وه‌ڵته‌ر هایکۆ وێش کۆتێو بێ جه‌ شێعرێوێ به‌ نامۆ " تانکا " ی به‌ ماناو " شێعرێ کۆتا " ی که‌ دڤێ کۆتێ بێ و یه‌واش یه‌واش کۆتێوش جیا بیه‌وه‌ و نامێشا نیا " هایکۆ " ئینه‌یچه‌ وه‌روو ئانه‌یه‌ بێ که‌ شاعێره‌ ژاپۆنیه‌کێ واچێنێ که‌ شێعرێ کۆتا وانه‌رش فره‌ته‌را جه‌ شێعری درێژێ .

ده‌ورووبه‌روو 500 ساڵا چیه‌و وه‌ڵی ئێتر هایکۆ نامێش به‌رکه‌رذه‌ و یه‌واش یه‌واش جه‌ ژاپۆنه‌نه‌ زیاوه‌ . جه‌ ویه‌رینوو ئه‌ده‌بیاتوو ژاپۆنیه‌نه‌ 4 هایکۆ واچێ گه‌ورێ نامێشا هه‌نه‌ که‌ شێعره‌کێشا به‌ فره‌و زواناو دنیای هۆرگێڵنیه‌ینێوه‌ : باشوو، بووسوون، ئیسا و  شيكی .

شۆنۆ هۆره‌وه‌گێڵنه‌ی هایکۆکا سه‌روو زوانه‌ زینه‌که‌و دنیا چوون " مۆرا " چا زوانانه‌ ئێتر مانه‌یوه‌ش نه‌بێ ، فۆرمی رواڵه‌تی هایکۆی ( یه‌رێ خه‌تێ ) تێک نه‌شی به‌ڵام 17 مۆرا بیه‌یش ئێتر نه‌مه‌ن و بڕێو به‌ یاگۆ مۆرای هێجاشا به‌ کار به‌رذ که‌ یه‌واش یه‌واش ئاذیچ فره‌ مه‌لا سه‌رشه‌ره‌ . یه‌واش یه‌واش ئی وه‌رچه‌م نه‌گێرتی چوارچۆیا هۆرگێڵاوه‌ په‌ی لاو ژاپۆنیا و وێچشا ئێتر چوارچۆکێ هایکۆیشا لا به‌رذێ جۆرێو هایکۆشا ئارذه‌نه‌ به‌ نامێ " هایکۆی وه‌ڵکه‌وتێ " . چی جۆر هایکۆنه‌ ته‌نیا مشیۆم یه‌رێ چێوێ وه‌رچه‌م گیریا :

 1- هایکۆ مشیۆم کۆتڵه‌ شێعرێوی گۆلاله‌ بۆ ئاذیچ وه‌روو ئانه‌یه‌ که‌ دنیاو ئارۆیه‌نه‌ وه‌رده‌نگ له‌شوو ئه‌وه‌وه‌نه‌ی شێعرێ درێژێش نیا .

 2- جه‌ دلێ هایکۆیه‌نه‌ مشیۆم ئیشاره‌ کریۆ به‌ ته‌بیعه‌تی و ئه‌گه‌ر کریۆ جه‌ ئا واژا که‌ واتێما ئێستێفاذه‌ کریۆ .

 3- هایکۆ پێسه‌ داستانێوێ نیه‌نه‌ که‌ ده‌س پنه‌ که‌رذه‌ی و ئاخریوی رێک و پێکش با وانه‌ریچ مه‌بۆ ماتڵوو ئانه‌یه‌ بۆ. یام ئانه‌ که‌ وانه‌ر ماتڵ بۆ په‌یامێوی مۆچیاری که‌رش چنه‌ بۆ ، به‌ڵکووم هایکۆ ته‌نیا ئیماژیوی زه‌ریفش چنه‌ن و تابلۆیوی زه‌ریف جه‌ ته‌بیعه‌تی یام فه‌سڵه‌کا وزۆ وه‌روو چه‌ماو وه‌رده‌نگوو وێش .

ئیسه‌ په‌ی نموونه‌ی هۆره‌وه‌گێڵیاو دڤیه‌ر هایکۆیا خزمه‌ت تانه‌ ماروو :

 

****

 

مه‌لافێوی چه‌رمه‌و وه‌روێ

 

کێشیا سه‌روو ته‌رموو ده‌شتێ

 

خوا عه‌فوه‌ش که‌رۆ  زمسانی!

 

****


نیمه‌رۆ دمه‌یڤوو پاییزی

هامساکه‌ما چه‌نیش ویارنۆره‌

مه‌زانوو ؟

****

 

ماره‌که‌ لوا

 

و یه‌واش یه‌واش

 

هۆرسه‌وه‌ په‌ی گیواوه‌که‌

 

****

وه‌ڵات سه‌وز بیه‌ن

 

شکێوه‌ نیه‌نه‌ وه‌هار ئامان

 

ئه‌ی ئی سۆبه‌ هه‌نه‌گیسیا ئێتر چێشا؟

***

عبدالله حبیبی

ماه مدرسه

 

فرارسیدن ماه مهر و بازگشایی مدارس را به همکاران ارجمند و دانش آموزان گرامی تبریک عرض می کنم . امیدوارم سالی سرشار از موفقیت پیش رو داشته باشید.