ژیوای و ئه‌ندیشه‌و زینه‌یاد محه‌ممه‌د مسته‌فازاده‌ی
ئا که‌سانه دلێ ژیوایشانه و نزیکوه چه‌نی مسته‌فازاده‌ی بنویس، په‌یجوریکار و په‌یام ئاوه‌روو گه‌وره‌و هۆرامانی هورز و نیشتشا بیه‌ن و ئاخرین حه‌فته‌کا و ساته‌کاو ژیوایشا دیه بێ و چه‌مشا په‌نه کوته بێ زانێنێ و مه‌زانانه ژیوای دلێ زوانی هۆرامینه و هه‌رمانه په‌ی زوانی هۆرامی بیێبێ به به‌شیه جه بیه‌یش و ژیوایش. جه واقێعه‌نه مه‌تاومێ بواچمێ ئا کوچ که‌رده خه‌م، خه‌فه‌ت و وه‌شه‌وێسی هۆرامانی و زوانی هۆرامی دێق په‌نه که‌رد و دلێ زوانی هۆرامینه و په‌ی زوانی هۆرامی گیانوو وێش جه ده‌س دا. خه‌م و خه‌فه‌ت جه ده‌سو نه‌یارا و ئه‌غیاراوه و جه وێ بێگانه بیه‌ی هۆرامیه داعیه‌داره‌کاوه. وه‌شه‌ویسی په‌ی ئانه‌یه ئاد زوانو هۆرامیی به زوانو ژیوای زانێ و پا زوانیه ئێحساسو بیه‌ی که‌رێ به‌ڵام تاریخ خیانه‌تش که‌رده بێ به زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش و ئاژه‌و روزگاری ئا هه‌قوو بیه‌یشه جه ئادی و هامزوانه‌کاش درێغ که‌رده بێ.
ئا که‌سانه ئاخرین ساته‌کاو ئادیشا دیه بێ زانێنێ و مه‌زانانه مسته‌فازاده په‌ی ئه‌نجام یاونای ئا یاوگه و ئارمانه‌نه که بێنێش بێ به‌زه‌یانه و ئاشقانه وێش وێران که‌رد یوره و پسه‌و شه‌مع و قوقنوسی سوچیا و لوانه دلێ خاتره، ئه‌‌فسانه و تاریخ و ژیواروو مه‌حاڵو هۆرامانی.
ئا که‌سانه گه‌ره‌کشانه بزانانه یاوگه و ئاواته‌و مسته‌فازاده‌ی چێش بێ؟ جه جوابشانه مه‌کریو بواچیو ئاواته‌ش ئانه بێ ئێنسانی هۆرامی وێ بێگانه نه‌بو، ته‌حقیر نه‌کریو. ئاواته‌ش بێ هۆرامان پسه‌و زوان، فه‌رهه‌نگ و تاریخیه قه‌دیمساڵی سه‌روو بنجه‌و وێشوه سه‌وزوه بۆ. وێپای و سهربهوێ بیه‌و کێبیه‌ی یا هۆوییه‌توو فه‌رهه‌نگی هۆرامانی جه ئه‌وه‌ڵای ئه‌وه‌ڵوه په‌ی خودوو هۆرامی زوانه‌کا ده‌رونی بۆوه و دماته‌ر یوته‌ران و ناهۆرامیه‌کا بیاوا پا قه‌ناعه‌ته هۆرامان کێبیه‌یه فه‌رهه‌نگی و زوانی جیاوازش هه‌ن و ئینسانی هۆرامی زوان جه بنه‌راو قه‌رنه‌و بیسو یه‌کیه‌نه هه‌قوو وێشه‌ن ته‌لاش بکه‌رو په‌ی ئانه‌یه ئی زوان و فه‌رهه‌نگشه روه به سه‌ر به‌رۆ و که‌روش نمونه و تاجه‌و سه‌ره‌و مه‌حاڵه‌که‌یش و سه‌رانسه‌رو دنیای.
محه‌ممه‌د مسته‌فازاده کێ بێ؟
جه ویه‌رو زوان و فهرههنگو هۆرامانینه ئارمان و یاوگهش چێش بێ؟
په‌ی یاوای به ئاواته‌کاش چکۆوه ده‌سش په‌نه که‌رد؟
چه‌نی ده‌سش په‌نه که‌رد؟
چێشش که‌رد؟
تا کوگه یاوا؟
نه‌تیجه و سه‌مه‌روو هه‌رمانه‌کاش چێش بێ؟
قسێوه چه‌نی وانه‌ری
یۆوه‌م:
فره یاگێنه که‌لیمێ ناسیوناڵیسمی کوردی، ناسیوناڵیزمی سوارنیم به‌کار به‌رده‌ن. هه‌رپاسه وه‌ڵته‌ر واته‌نم، به‌یانم که‌رده‌ن و چیگه‌یچه‌نه واوه‌یش مه‌که‌روه‌وه مه‌نزور جه کوردی یانی سورانی و جه که‌لیمێ سورانیچ ئا را و کرداره یاوگه‌مه‌ن که ئه‌میر حه‌سه‌نپوور به "شۆوینیسمی سورانی" ئه‌ژناسه‌ش که‌رده‌ن.
دووه‌م:
ته‌فه‌کوری فاشیستی و شۆوینیستی جه مه‌حاڵو کورده‌سانینه پاسه یاگێ و وه‌ره‌ش گێرتێنه که ئه‌گه‌ر هورامی زوانێو به‌ینه په‌ی هۆرامانی و زوانی هۆرامی هه‌رمانه بکه‌رونه گورج تومه‌تبارش مه‌که‌را که گه‌ره‌کته‌ن وێت جه کورد و کورده‌سانی جیاوه که‌ری. ئیتر که‌سیه نیه‌ن په‌رسو ئه‌رێ یاوگه‌تا جه کورد بیه‌ی چێشه‌ن؟ کورد بیه‌ی چه‌نی ئه‌ژناسه مه‌که‌ردێ؟ به فه‌رز ئه‌گه‌ر هۆرامی گه‌ره‌کش بو وێش بونه و وێش جیاوه‌که‌رو چ ئیرادیه‌ش هه‌ن؟ مه‌که‌ر شمه وێتا جه یوته‌رانی و ده‌وروبه‌ره‌که‌یتا به جیا نمه‌زاندێ و وێتا جیاوه نه‌که‌رده‌ن؟ په‌چێ ئا هه‌قه‌یه ته‌نیا په‌ی وێتا به دروس مه‌زاندێ و په‌ی یوته‌رانی به نادروس؟ ئه‌گه‌ر زوان و فهرههنگو هۆرامانی به به‌شیه جه وێتا مه‌زاندێ په‌یچێشی نمازدێ گه‌شه بکه‌رو و یاردیش نمه‌ده‌یدی چونکه‌تێ به‌رزوه بیه‌ی، روشد و تروقی ئی زوان و فه‌رهه‌نگیه به‌رزوه بیه‌ی و سه‌رکه‌وته‌ی شمه‌ن؟! ئه‌گه‌ریچ زوان و فهرههنگو هۆرامانی به بێگانه مه‌زاندێ به پاو کام پیمانێ و میزانی ئینسانی، ئه‌خلاقی و هقوق به‌شه‌ری مه‌یدی و جه قه‌رنو بیسو یه‌کیه‌نه په‌ی یوته‌رانی را و چاره مه‌نیه‌یدێره و وێتا که‌رده‌ن به ئه‌ربابو هۆرامانی و ئێنسانی هۆرامیتا که‌رده‌ن به نوکه‌ر و قوربانی وێتا؟!
ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه گردو ئا که‌سانه هه‌نێ مه‌حاڵو کورده‌سانیه‌نه مه‌شیو به یه‌ک زوان قسێ که‌را(سورانی) و شونه‌و راو و مه‌راموو ناسیوناڵیسمی سورانیوه با، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه ئینسانی هۆرامی مه‌شیو جه زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌و وێش ده‌س بازۆوه و بلونه به زوانی فاشیستی یه‌کگرتو یا هامبه‌شی کوردی قسێ بکه‌رو و بنویسۆ، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه ئینسانی هۆرامی مه‌شیو هه‌میشه نوکه‌رو و پیاده نێزامو ناسیوناڵیزمی سورانی بو، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه ئینسانی هۆرامی مه‌شیو هه‌میشه نوکه‌رو ده‌سه وه‌رشکه‌سته فکریه‌کاو کورده‌سانی بو، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه بو که ده‌وڵه‌ته ئازادیوازه‌که‌و!!! کورده‌کا ماچوش و هۆرامی به خه‌ته‌ر مه‌زانا په‌ی ئاسایێشوو وه‌ڵاتی، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه بو ئیجازا نه‌دریۆ جه هۆرامانه‌نه به زوانی هۆرامی بوانیۆ و بنویسیۆ، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه ئیجازه نه‌دریو یه‌ک کتێب یا مه‌جه‌له‌ی هۆرامی چاپ بونه، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه زوان و فهرههنگو هۆرامانی رادیو و ته‌له‌فزیونش نه‌بو، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه به جیاتی وینه‌و دیکتاتوریه درێ وینه‌و دیکتاتوریه‌ته‌ری کویه‌و دیوار‌‌ره، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه مه‌شیو هۆرامی بیه‌و وێش نه‌فیه کهرو تا ئاوه‌خته دلێ کومه‌ڵگاینه پسه‌و ئینسانی ده‌ره‌جه ئه‌وه‌ڵی قه‌بوڵشا بو، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه ئیجازه نه‌دریو هۆرامان و ئینسانی هۆرامی په‌ی وێش حێزب و ئه‌نجومه‌نش بو، ئه‌گه‌ر کورد بیه‌ی ئانه‌نه که ناسیوناڵیسمی سورانی په‌رچه‌مدار و بڕیه جه گرووه‌کا داعیه‌دارێشه‌نێ و هه‌زاران ئه‌گه‌رێته‌ری هه‌ر که‌س حه‌زوو وێشه‌ن ئا جوره کوردایه‌تیه و کورد بیه‌یه قه‌بوڵ بکه‌رو و چا راسه‌نه ته‌لاشیچش وزو کار. ئی شانازیه موباره‌کو هه‌ر که‌سی بو که لایه‌قشه‌ن به‌ڵام به نه‌زه‌ره‌و من هه‌ر هۆرامی زوانیه جه بنه‌راو قه‌رنه‌و بێسو یه‌کینه ئا چێوانه قه‌بووڵ کهرو نوکه‌ری، حه‌ماقه‌ت، به‌ردگێ، بێگاری، بێ ئاوه‌زی، بێ شه‌ره‌فی، بێ ویژدانی و نائینسان بیه‌و وێش نیشانه مدونه و مه‌سه‌له‌منونه. وه‌ختێو من به عێنوانوو زوان و فه‌رهه‌نگیه جه‌به‌ین بلونه ئیتر هیچ چێویه چی دنیاینه یه‌ک په‌ل و پوش ئیژایی و ئه‌رزشش نیه‌ن جا گیرام ئاچێوه کورد بیه‌ی بو، ئارمانه‌و کوردایه‌تی بو یام وه‌ش که‌رده‌و ده‌وڵه‌تی کوردی و یا هه‌ر ئارمان و مه‌رامێوته‌ر. وه‌ختیه زوان و فه‌رهه‌نگی هۆرامی عه‌مه‌ڵه‌ن و پسه‌و ئه‌مری واقێعی که‌وته‌ن چیروو فشاری و گیانکه‌نشت که‌رده‌ی، وه‌ختیه ناسیوناڵیزمی سورانی سیستێماتیک و ئاگاهانه خه‌ریکه‌ن زوان و فهرههنگو هۆرامانی جه‌به‌ین مه‌به‌رو و مه‌تاونوشوه هه‌رجوره هامکاری و یاردی دای ئه‌پا پروسه‌یه خیانه‌ت، جه‌نایه‌ت و حه‌ماقه‌ته‌ن. وه‌ختیه ئا ده‌سه‌ڵاته که نامێش کوردین و زاهێره‌ن هۆرامی به بنه‌ره‌تو وێش مه‌زانو به‌ڵام به‌جیاتی ئانه‌یه زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش گه‌شه بدو په‌نه ئاگاهانه یاوگهش فوتنای هۆرامانین و مه‌شیو به ئه‌وه‌ڵایای و قوربان و سه‌ده‌قه کار کهرو په‌ی هۆرامانی چ فه‌رقیه‌ش هه‌ن چه‌نی حکومه‌توو سه‌دام حوسه‌ینی و به‌عسیه‌کا؟!. ئه‌ڵبه‌ت یه‌ک فه‌رقیه‌شا هه‌ن و ئادیچ ئانه‌نه به‌عسیه‌کا پا گرده دڕی، پیسی و خرابیوه که بێشا حاشا نه‌که‌رێنی جه کورد بیه‌و کورده‌کا و ده‌سیکه‌م ئیجازه‌و وه‌نه‌ی و نویسته‌ی به زوانی کوردی دێنی به‌ڵام ده‌وڵه‌توو کورده ئازادیوازه‌کا ئا هه‌قه‌یچشانه درێغ که‌رده‌ن جه ئینسانی هۆرامی و زوان و فهرههنگو هۆرامانی. حه‌کایه‌تیه خوه‌دار و تراژدیکه‌ن ئینسانی هۆرامی به شه‌رتێو کورده‌ن که هۆرامی نه‌بو و ده‌س کێشو جه زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش. هۆرامی و هۆرامانی به‌ینه‌و وێش که‌ره‌و به نوکه‌روو ناسیوناڵیسمی سورانی هه‌رپاسه که تا ئیسه که‌رده‌نش تا ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات وه‌ش بکه‌رو و به‌رویر و نه‌تیجه‌یچش ئانه بو که هیچ شونه‌مایه جه زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش نه‌مانۆوه. به‌راسی ئینه چڵه‌پوپه‌و وێ بیگانه‌گی ئینسانین. ئینه دور که‌و‌ته‌ی جه که‌رامه‌ت و شه‌خسییه‌تی ئینسانین. ئینه زێدو هه‌ر جوره ئه‌خلاقی دینی و ئاسمانین. ئینه به‌رده‌گی مودێڕن و ئارویانه‌ن.
یه‌روم:
وه‌ڵێ ئانه‌ینه بلوو دلێنه و پوخته‌و باسه‌که‌ی په‌نه‌وازه‌ن ئیشاره‌یه کوڵ بکه‌روو به خاڵیه فره موهێمێ. ئه‌قڵ، ژیری و مه‌نتێق حوکم مه‌که‌رو ئینسانه‌کا پا جوره که بیێنێ بوینمێ و ته‌ماشاشا که‌رمێ. نمه‌بو و دروس نیه‌ن هیچ چێویه و هیچکه‌سی بی جه‌هه‌ت و بێ یاگێ موقه‌ده‌س و ده‌س نه‌یاوا که‌رمێنه. ئانه که زینه‌یاد مسته‌فازاده ئینسانیه شه‌هامه‌تدار، نه‌ته‌رس، زانا، ئه‌نه‌یاوا و داراو فه‌ردییه‌تی بێ هیچ شه‌که‌ش نیه‌نه چه‌نه به‌ڵام هه‌مزه‌مان جه ویرما نه‌شو ئادیچ ئینسان بێ. ئینسانیه که ئاژه‌یه تایبه‌ته‌نه و مه‌حاڵیه تایبه‌ته‌نه ژیوا بێ و گه‌وره بیه بێ. ئادیچ پسه‌و هه‌ر که‌سی زاڕۆ زه‌مان و مه‌کانوو وێش بێ به گردو خاسی و خراویاوه که یه‌ک ئینسان هه‌نێش. نه زه‌مانه ئیجازه‌و ئانه‌یه مده‌و ئینسانو ئاروی ئوستووره‌یی ویر بکه‌رۆوه و نه زه‌روره‌تیچش هه‌ن شاخ و باڵی بێ یاگه بدریو به میراسوو ئینسانه‌کا. هه‌ر که‌س به ئه‌ندازه‌و وێش چی دنیای یاگێش هه‌نه و دماته‌ر تاریخ حوکم مدو چێش ماندگاره‌ن و یاگه‌پاو کێ باقین. به تایبه‌ت جه ویه‌روو زوان و فهرههنگو هۆرامانینه و ئه‌ده‌بیاتی هۆرامینه که ورکه و یاگه هه‌رمانو مسته‌فازاده‌ی بێ. پسه‌و ده‌سپه‌نه‌که‌ری ئاد یو جه ئه‌وه‌ڵین نویسه‌ر، ئه‌ره‌نیه‌ر و ئه‌ندیشمه‌نداو زوان و فهرههنگو ئارینو هۆرامانین. یه‌رێ کتێبێش به یادگار مه‌نێنێوه که جه مقیاسوو زه‌مانه‌و وێشانه کارێ گه‌ورێنێ به‌ڵام بێ ئیراد و بێ لاری نیێنێ و قه‌تعه‌ن ئا به‌رویرانه یاگێ نه‌قد و په‌یجورینێ. ئا که‌سانه چه‌نی مسته‌فازاده ئاشنایشا بیه‌ن مه‌زانانه ئاد هیچ وه‌خت ئێدێعا نه‌که‌رێ زوانشناسه‌ن و یا کاره‌کاش بێ ئیرادێنێ. ئاد ویر و ئه‌ندیشه‌ی ئینسانی به‌لاشوه موهێم بێ. فره‌ته‌ر وێش به دڵسوز و پاڵپشتو زوانی هۆرامی زانێنه. ئانه ئه‌رکوو دلسوزاو هۆرامانین به شێویه زانایانه، رادیکاڵ و رێخه‌یی ئا کارانه شیوه بکه‌را و وزاشا وه‌رو په‌یجوری و نه‌قدی و ویچنه‌شا که‌را. ئه‌ڵبه‌ت به وه‌رچه‌م گێرته‌ی ئانه‌ی مسته‌فازاده ئه‌وه‌ڵوو راینه بێ و تازه پاش نیا بێ دلێ چل ساڵه‌یی و ئه‌گه‌ر مه‌جالوو ژیوای فره‌ته‌ریش بیایا دلێ ره‌وتوو دیالێکتیکی ئاژه‌و ژیوایشه‌نه فاروجمه ئێ ملوو ویر و ئه‌ندیشه‌یشه‌ره و به پاو ئانه‌یچه هه‌رمانه‌کاش سوچ، تام و ره‌نگی جیاواز گێرێنێ ئه‌و وێشا.
**********
[" په‌ی هاگاوه بیه‌ی لازما واچیۆ: به پاو ئا چێوا دنیانه روه‌شا ده‌ینه و ده‌ور و به‌رمانه وینیا ناسیوناڵیزم به هه‌ر ته‌شک و رواڵه‌تێو دلێ هه‌ر قه‌وم و مه‌حاڵیوه‌نه هورزۆ ئه‌ساس و بنه‌ڕه‌تش سه‌روو لابه‌رده‌ی، نادیار که‌رده‌ی و نه‌دیه‌ی یوته‌ریوه مه‌رزیۆره. پیویاته‌رین ئارمانیچش یه‌ک زوان و یه‌ک مێلله‌تا. یاگۆ هیچ کوڵه‌کانیوی نیه‌نه دلێ فه‌زا و ئاو و خاکێوی چامنه‌یچه‌نه نمه‌تاومێ شونه‌و ئازادی، ئه‌ندیشه و حقوقوو به‌شه‌ریه‌ره گێلمێ به‌ڵکوو متاومێ شونه‌و دیکتاتوری، فاشیسم و شۆوینیزمیره گێڵمێ. ئایا فام و ده‌رکو ئی حه‌قیقه‌ته تاڵ و ناشیرینه‌یه سه‌خت ودشوارا؟
...
په‌ی بڕێویچما که به وه‌هم و خیاڵه‌وه ته‌ماشه‌و دنیای که‌را هه‌ڵای ئاشکرا نه‌بیه‌نوه و نمه‌زانا راو هۆرامانی دلێ ئه‌ده‌بیات، ئازادی، ئه‌ندیشه و حقوقوو به‌شه‌ریه‌نه ویه‌رو نه‌ک دلێ جوغرافیا، ناسیوناڵیزم و ده‌سه‌ڵاتیه‌نه". ]
(سه‌رچه‌مه: کتێبو زوانو ژیوای، محه‌مه‌د مسته‌فازاده، وڵاوکه‌ره‌وه ئه‌وین ی. مه‌ریوان. 1391 روجیاری. په‌لوو 65.67.)
وه‌ڵینه
دماو کوچوو مسته‌فازاده‌ی به ره‌فێقیه‌م وات چن شه‌وێن وه‌رمم نیه‌ن. ماچو ئانه که وه‌ڵته‌ر وه‌رمما وه‌ش بێ و راحه‌ت وسێنمێ، ئانه که بێ وت و وێره وه‌رمما گنێ پوره ده‌لیلش ئانه بێ "ئێشکچی" و " سه‌رقافڵه"و هۆرامانی هایش بێ و بیدار و هوشیار چه‌مداریما که‌رێ. چێوه‌لای نه وه‌رمما راحه‌ته‌ن و نه مه‌شیو فره بوسمێ!
فره سه‌خته‌ن جه مه‌رگوو که‌سیه‌نه و په‌ی کوچوو که‌سێوی مه‌تڵه‌ب بنوسی و قه‌ڵه‌م چه‌رخنی که که‌م وێنه بێ و بیه‌یش و وجودش په‌ی هۆرامانی ده‌ریایه قووڵ و قورسایه بێ ئه‌وپه‌رین بێ. ئیتر ئانه با بمدرو چن ساڵێ جه وه‌شی و ناوه‌شیه‌کاو ژیواینه پێوه بیه‌بی و هامراز، هامویر، هامژین، دوس، تاته، برای گه‌وره و پاڵپشتو فره‌و چێوات بیه بو. جه زه‌مینه‌و زوان، فه‌رهه‌نگ، ئه‌ندیشه و ئاژه‌و جامێعه‌و هۆرامانینه نسبه‌ت به وێم و ده‌ر هه‌ق به من مسته‌فازاده ئوستاد و راوێژکاری گه‌وره‌م بێ. وه‌ڵێ ئانه‌ینه ئادی بشناسوو به زوان و فهرههنگو هۆرامانی حێس و عه‌لاقه‌ی فره‌م بێ. ئاد سادێقانه و به دڵێوی گه‌وره فره‌و چێواش فێر که‌ردانی، یاردیش دانی و ته‌شویقش که‌ردانی تا به شێویه جدی به‌ونه دلێ ئی تاڵانێ و ده‌س کهرو به نووسیه‌ی و هه‌رمان که‌رده‌ی په‌ی هۆرامانی. برێو براده‌ر، دوس و ئاشنای مه‌زانانه هه‌ر جه زه‌مانه‌و ژیوایشه‌نه و ئا وه‌خته که خه‌ریکوو هه‌رمان و کارا بێ جه چن جه‌معێنه واته بێم: گردوو باوه‌ر و یه‌هه‌روو نویسه‌راو مه‌حاڵوو هۆرامانی هه‌ر جه "یه‌ره راو بیه‌که‌ڕه‌و" مه‌ریوانی تا "شمشیری" ئه‌ولاو پاوه لایه؛ قورسای، باوه‌ر، لێره و شه‌هامه‌توو محه‌ممه‌د مسته‌فازادی لایه. فره جاری واته‌بێما به مسته‌فازاده‌ی وه‌ختیه مه‌لی پیلاو په‌ولاره با فره هوشوو وێتوه بو و نه‌کا موقه‌ده‌ریه‌ت په‌ی قومیو چون هۆرامان نیازش هه‌ن په‌نه‌ت و یاگێ هاڵیه‌ت په‌ڕوه‌که‌رده‌یش سه‌خته‌ن. دوس و ره‌فێقێ فره واتشا په‌نه بلو که‌شه‌وانی و که‌مێو وه‌رزش که‌رۆ و وه‌زنه‌ش که‌م بکه‌رۆوه. هامسه‌ر و هامژینه‌یچش دوێ روێ وه‌ڵوو کوچی بێواده‌یش فره هاوارش که‌رده بێ "حه‌مه گیان" توخوا ئیتر واز باره و که‌میه ورین و ئیستراحت بده به روح و لاشه‌یت و که‌م په‌شته‌و کامپیوتره‌که‌یوه بنیشه‌ره. واته‌بێش په‌نه ئه‌گه‌ر ره‌حم نمه‌که‌ری به وێت ره‌حم که‌ره به "شاهان" یت. قه‌وڵش دابێ دماو کتێبوو "زوانو ژیوای" بنیشوره و به خیاڵی راحه‌ت ئارام بگێرو به‌ڵام چه‌واشه‌ی چه‌پگه‌رد خاس نه‌خولیاوه و جه وه‌ختێوه‌نه که هیچکه‌س باوه‌ر نه‌که‌رێ و چه‌مه‌راش نه‌بی هۆرامان و زوانی هۆرامیش ئاست جیا و داخیه گه‌ورێ و قووڵه‌ش دلێ دڵوو خانه‌واده‌ی و دڵسوزاو هۆرامانینه نیا، وه‌ش که‌رده و یاگه هاڵیانش و یادش تا هه‌نمێ دنیانه په‌ر نمه‌بۆوه و جه ویر نمه‌شۆوه.
محه‌ممه‌د مسته‌فازاده 1 ترازیێ 1349 کوچی روجیاری شاروو نودشه‌ینه ئاما به دنیا و ساعه‌ت هه‌شت و نیم سه‌ر سوحو 26 ئارگاو 1391 کوچی روجیاری وه‌رانوه‌ر به 15 ژانوییه‌و 2013 مه‌سێحی بیماره‌ستانو فه‌جروو شاروو مه‌ریوانه‌نه به بونه‌و سه‌کته‌ی قه‌لبیوه (مدرای دڵی) خواحافێزێش جه ژیوای که‌رد. مسته‌فازاده په‌روه‌رده‌و ره‌نج و مه‌ینه‌تی بێ. ئێنسانیه وێ ساخته بێ. بێ ئه‌دایی و بێ تاته‌ییش کێشا بێ. سته‌می ئینسانیش چه‌شا بێ و دیه بێ. پله پله قه‌مچاوپێچێ ژیوایش ویه‌رنایبێنی و هه‌ر سوچێوه‌نه و خه‌رمانێوه‌نه تومش گلێروه که‌رده بێ. باخوو هه‌ستینه شوم و وه‌ردی فره‌ش که‌رده بێ و شیره‌و گوڵاش گێرته بێ. مه‌زڵومانه و غه‌ریب به‌ڵام سه‌ربه‌رزانه و شه‌رافه‌تمه‌ندانه دنیایش جیا ئاسته. جه ویه‌رو زوان و فهرههنگو هۆرامانینه ئینسانیه رادیکاڵ بێ. ئینسانێوی سه‌رسه‌ری نه‌وێ. مه‌سڵه‌حه‌ت نه‌شناسێ. وێش به هۆرامی و هۆرامانی زانێ. باوه‌ری قووڵش بێ هۆرامان زوان و فه‌رهه‌نگیه وێپا و سه‌ربه‌وێش هه‌ن. ئینه‌یچه جه که‌سی نه‌شارێوه و دوس و بێگانه گردی پی چێوانه زانێنێ و سه‌رسه‌خته‌رین ناسیوناڵیسته کورده‌کایچ ئیحترامش گێرێنێ و جه ئادی به عێنوانو ئینسانیه شه‌هامه‌تدار و زانای نامێ به‌رێنێ و به‌را. هه‌رچه‌ند ویر و راو مسته‌فازاده‌یشا قه‌بوڵ نه‌وێ به‌ڵام ئادشا پسه‌و ئینسانیه که موبارێزه‌ی فه‌رهه‌نگی مه‌که‌رو قه‌بوڵ که‌رده بێ. ده‌لیلش ئانه بێ مسته‌فازاده وێش بێ. وێ بێگانه و ته‌رسه‌زاڵ نه‌وێ. نوکه‌ری که‌سی قوبوڵ نه‌که‌رێ. لاساویێ که‌سیش نه‌که‌ردێبنێوه. قیبله‌ی فه‌رهه‌نگیش هۆرامان بێ. راش راو هۆرامانی بێ. په‌روه‌رده‌و ویرچه‌مه‌و هۆرامانی بێ.
زه‌مانه‌و ژیوای فه‌رهه‌نگیشه‌نه پا جوره که مه‌شیایا فره‌و که‌سا ده‌رکشا نه‌کرد به‌تایبه‌ت ئا که‌سه قه‌ساله‌ینانه که خه‌ریکو هه‌رمانه‌ی هۆرامیانێ بێنێ. قه‌درو هه‌رمانه‌کاش نه‌زانیا. ئینسان ده‌رونش سوچیای سوچیونه وه‌ختێو ویرێ مه‌که‌رۆوه دماو ئا هه‌رمانه گه‌ورێ که مسته‌فازاده‌ی ئه‌نجام دا و زوان و ئه‌ده‌بیاتو ئاروینو هۆرامانیش که‌رد به ئه‌مری واقێع به‌ڵام جیا جه چن که‌سێ دڵسوزێ چیلاو چه‌ولاوه هیچ ئه‌نجومه‌ن و یاگێوه‌نه جه‌باره‌و ئیژایی ئا کاره گه‌وره‌یه به شێویه ره‌سمی باسش نه‌کریا و جه‌م و جه‌له‌سیه ساده نه‌گیریا په‌ی نه‌قد، په‌یجوری و شیوه‌که‌رده‌ی به‌رویره‌کا و کتێبه‌کاش. (( تا ئا یاگێ خه‌به‌رم بو و من بزانو هورده‌س محه‌ممه‌د شه‌ریف عه‌لی ڕه‌مایی چن جارێ جه روزنامه و مه‌جه‌له‌‌کاو ئێرانینه کتێبه‌کاو مسته‌فازاده‌یش موعه‌ره‌فی که‌ردی و سه‌رشاوه نه‌قدش نووسی و ئوستاد که‌یومه‌رس نیک ره‌فتار یچ جه یو جه به‌رنامه‌کاو "هانه ره‌نگینه‌ینه" سه‌رو کتیبو زوانی هۆرامی و دنیای مودێرن ی باسیه‌ش که‌رده‌ن.))
ئه‌وپه‌رش بواچمێ گاهه‌س که‌سانیه موافێقو ویر و ئه‌ندیشه‌و مسته‌فازاده‌ی نه‌بێنێ و هه‌قو گرد که‌سیچه‌ن فکری تایبه‌تو وێش بونه وه‌لێکانێ خو کتێبه‌کاو مسته‌فازاده‌ی به زوانی هۆرامی، هینه‌و کتێبخانه‌و هۆرامانی و په‌ی جامێعه‌و هۆرامانیش نویستێ بێنێ. ئه‌ڵبه‌ت ئی ره‌فتاره نائینسانیه ده‌لیلێش هه‌نێ. مسته‌فازاده چه‌پوانه‌و روخانه‌و زه‌مانه‌ی پسه‌و مه‌له‌وانیه قاره‌مانی کاریه‌ش به ئه‌نجام یاونا بێ که فره که‌سێ و ده‌سێش مات که‌ردێ بێنێ. له‌مه‌شوره‌ش وستێبێنینه و نه‌زانێنێ چێش که‌را. ئاد که‌سانیه فرێش فێر که‌ردێ تا به زوانی هۆرامی و په‌ی خه‌ڵکو هۆرامانی بنویسا. شه‌هامه‌تش دا به فره‌ی جه هۆرامی زوانه‌کا تا وێشا بانێ. لێزه‌توو وه‌نه‌وه‌ی و نووسیه‌ی به زوانی هۆرامیش دلێ خه‌ڵکو هۆرامانینه، به‌تایبه‌ت دلێ نه‌سڵی تازه‌ینه هورگڕناوه. وه‌رانوه‌ر به راو ناسیوناڵیسمی سورانی، راو هۆرامانیش وه‌ش که‌رده. ئی هه‌رماناشه قازانج و مه‌نافێعو فره‌و که‌سا و ده‌ساش وسته‌نه‌نه خه‌ته‌ر. پی کاراشه ئاویش وسته‌نه هیلیانه‌و مروچا. ئینسانێ نوکه‌رسفه‌ت، وه‌رچه‌م ته‌نگ، بێ مه‌سئولیه‌ت، بێ ئاوه‌ز، نامه‌رد و چه‌ڵکاو وه‌روو روزکاری که به زاهێر کاروو زوان و ئه‌ده‌بی مه‌که‌را وێشا بێده‌نگ که‌رده بێ و شعور، شه‌هامه‌ت و شه‌رافه‌تی ئێنسانیشا نه‌بێ نامێش به‌را چون زانێنێ ئه‌گه‌ر نامێش به‌را وێشا مه‌گنا قه‌راخوه و په‌شته‌و گوشا. ئی ره‌فتار و کرداره دلێ گوفتمانوو ئارویه‌نه په‌نه‌ش ماچا "ته‌وتێئه‌و بێده‌نگی". پا مانا گه‌ره‌کشانه به هیچ نواته‌ی جه‌باره‌و که‌سیه‌وه یا هه‌رمانێوه نه‌فیه‌و ئا چێوانه که‌را. داخه هه‌نه چا ئی بێده‌نگیه بێ شه‌رمانه و ناجه‌وانمه‌ردانه جه لاوه هۆرامی زوانه داعیه‌داره‌کاوه ئه‌نجام دریا و ئه‌گینا ناهۆرامیه‌کا ته‌کلیفشا روشنه‌ن و که‌س نمه‌گیریو بارشاوه. پانه‌یچوه هه‌رپاسه که وه‌ره‌تاو هه‌میشه په‌شته‌و هه‌وریوه نمه‌مانۆوه و هیچ هه‌قیه شونیش گمه نمه‌بو دماو کوچی مه‌زڵومانه و تراژدیواریش ئا بێده‌نگیه مێڕیا و خه‌ڵکو مه‌حاڵو هۆرامانی خه‌ریکه‌ن که‌م که‌م میاوانه ئا بلیمه‌ته کێ بیه‌ن و چه شاکاریه گهورهش که‌رده‌ن.
"ئه‌حمه‌د شاملو" دماو جوانه‌مه‌رگ بیه‌و موعه‌لێم و نویسه‌نده‌ی ئێرانی "سه‌مه‌د بێهره‌‌نگی" واته‌بێش مه‌رگوو سه‌مه‌دی فاجێعه‌ن نه بونه‌و ئانه‌یوه سه‌مد ئێنسانیه فره گه‌وره و ده‌س نه‌یاوا بێ به‌ڵکوم په‌ی ئانه‌یه جامێعه‌که‌ما و ئینسانه‌کاو ئا جامێعه‌یه فره وردیێنێ و که‌سانێو پسه‌و سه‌مه‌دیش نیه‌نه چه‌نه و ئه‌گینا جه کومه‌ڵگایه وه‌ڵکه‌وته و ئاژه‌یه ئینسانینه ئا جوره مه‌رگانه هه‌رچن سه‌ختێنێ به‌ڵام فاجێعێ نیێنێ. مه‌رگوو مسته‌فازاده‌یچ په‌ی هۆرامانی ویرانگه‌ر و فاجێعه‌بار بێ په‌ی ئانه‌یه هۆرامان جه ویه‌رو زوان و فه‌رهه‌نگینه پیای پاسشه چه‌نه نیه‌ن و په‌ڕوه‌که‌رده‌و یاگه هاڵیانیش فره سه‌خته‌ن و نیازش به زه‌مانیه فره‌ین.
پوخته‌و باسه‌که‌ی
هه‌ر دیاردیه ئینسانی په‌ی وێش ره‌وتێوه په‌دیدارشناسانه‌ش هه‌ن و هیچ چێویه بێ تاریخ و یه‌ک شه‌وه وه‌ش یا کتوپر سه‌وز نمه‌بونه. هه‌ر هه‌رمان و ته‌لاشیه په‌ی وێش داراو بنه‌را و ئاغازین. هۆرامان پسه‌و مه‌حاڵێوه تاریخی داراو زوان، فه‌رهه‌نگ و شارستانیه‌تیه تایبه‌تین. په‌ی چن هه‌زار ساڵان ئی زوان و فه‌رهه‌نگه جه په‌یوه‌ندیێوی دیالێکتیکینه به‌ینو جامێعه‌و هۆرامانی و ئاژه ی سیاسی، ته‌بێعی، ئێجتێماعی و ئێقتسادینه هه‌میشه و دایم جه جمه‌نه بیه‌ن و فاروجمێش سه‌ر ئاماینێ و روه به سه‌راون و سهربهرزی و یا روه سه‌ره‌وار و نزمایی جه ئامه و لواینه بیه‌ن. تاریخو هۆرامانی به‌رزی و نزمیێ فرێش دیێنێ به‌ڵام پسه‌و زوان و فه‌رهه‌نگیه ئینسانی هه‌میشه دلێ تاریخینه شونه‌ماش بیه‌نه، هه‌نه و داراو شارستانیه‌ت و مه‌ده‌نیه‌تیه وه‌رچه‌م و حاشا چه‌نه نه‌کریاین. تا یاوای به قه‌رنه‌و بیسی ژیوای و ژیوارو خه‌ڵکو هۆرامانی ته‌بێعی، ئاسایی، ئارام و هێمنانه بیه‌ن. هۆرامان هه‌میشه و دایم گلێرگاو عقل و زانایی، یاگێ په‌روه‌رنای و بار ئاوردی خواشناسا، عاریفا و ئینسانه گه‌ورا بیه‌ن. هۆرامان په‌ی سه‌دها ساڵێ قیبله‌و ئاشقا و عالێماو زه‌مانه‌ی بیه‌ن. زوانی هۆرامی زوانو دینه موقه‌ده‌سه‌کا و جه سه‌راونو گردیشاوه دینو "یارسان" ی بیه‌ن.
به ئامای مودێرنیته‌ی گردی په‌ی وه‌رهورزی دلێراسینی و مه‌حاڵو هۆرامانی فاروجمه‌یه بنه‌ره‌تی وه‌ش بونه و ژیوای مادی و مه‌عنه‌وی هۆرامانی پسه‌و گردو دنیای مواڕیونه و که‌ڵه‌سه‌و زوان، فه‌رهه‌نگ و ژیوارو هۆرامانی گریش مه‌گنۆنه. هه‌مزه‌مان که هۆرامان واردو تاریخو ئاروینو وێش مه‌ونه سیاسه‌تی ئارویانه‌یچ روه مه‌که‌رو کورده‌سانی و هۆرامانی. په‌ی ماوه‌و یه‌ک قه‌رنی هۆرامان عه‌مه‌له‌ن مه‌گنو قه‌راخوه و مه‌لونه دلێ پیش یا ته‌عتێڵاتی تارێخی و ویه‌رده، زوان و فهرههنگو هۆرامانی که په‌ی چن هه‌زار ساڵا به شێوه‌یه ته‌بێعی ده‌ورش گێڵنا بێ کز و مات بێ و به‌ته‌مامی فه‌رامووش کریا. په‌ی نزیک به یه‌ک قه‌رنی فره‌ینه‌و ئینسانه هۆرامی زوانه‌کا دلێ مه‌یدان و تاڵانه‌و ناسیوناڵیزمی سورانینه هه‌رمان و ته‌لاشی سیاسیش که‌رد و جه ده‌لاقه به‌رژه‌وه‌ندی ئادیشاوه ته‌ماشاو دنیایشا که‌رد و سه‌مه‌روو ئی هه‌رمانانه په‌ی هۆرامیه‌کا ئانه بێ که دماو ئی گرده ساڵانه وه‌ختێو ناسیوناڵیسمی کوردی که‌مێو قودره‌تش گێرت و یاوا به نیمچه ده‌سه‌ڵاتیه هۆرامان سه‌ره‌ش بێ کڵاو مه‌نه‌وه و به‌رکه‌وت که هه‌ر که‌س که میاوۆ به قودره‌تی ته‌نیا مه‌نافێع ده‌سه، جه‌م و گروو وێش موهێمه‌ن.
به‌رویرو ناسیوناڵیسمی کوردی جه ویه‌روو زوان و فه‌رهه‌نگیه‌نه پانه‌یه یاوا که هه‌رچی زوان و فه‌رهه‌نگه‌ن مه‌شیو با به قوربانی له‌هجه‌و سورانی و تا به خیاڵی خامشا ده‌وڵه‌تی کوردی پا گێرونه. چون جه دیدو ئه‌یشاو ده‌وڵه‌ت یانی: یه‌ک زوان و یه‌ک وه‌ڵات. وه‌ڵاتیه هه‌ن نامێش کوردسانه‌ن و ئی وه‌ڵاته مه‌شیو یه‌ک زوانش بو و ئا زوانه سوارنی موکریانی و سلێمانیه‌یین. ئه‌شێ ئه‌و زوانه‌کاته‌ری با به هه‌میر په‌ی دوڵه‌مه‌ندکه‌رده‌ی ئا له‌هجه‌یه و فاتێحه‌و ئه‌وته‌ر زوان، له‌هجه و فه‌رهه‌نگه‌کا بوانیونه و تا تاوایچشا پاسشانه که‌رد. ره‌نگه جه قسانه و ده‌مواچه‌نه بواچیو یا واته‌بوشا گردوو زوانه‌کا و له‌هجه‌کا فه‌رقشا نیه‌ن و مه‌شیو گردی گه‌شه بکه‌را به‌ڵام جه واقێعه‌نه فره‌و ئا زوانانه به تایبه‌ت زوانی هۆرامی دماو چن هه‌زار ساڵا سابێقه‌ی و هه‌زاران هه‌زار په‌ل و سه‌نه‌دێ که پی زوانیه هه‌نێ کارش یاوا بێ راده‌یوه که واچینی گیانکه‌نشت مه‌که‌رو. پاسه ئینسانی هۆرامی ته‌حقیر، سوک و بێ هووییه‌ت و بێ شه‌خسییه‌ت کریا بێ ئه‌جێت ئی زوانه تازه وه‌ش بیه‌ن. ئه‌جوت ئینسانی هۆرامی تازه چیروو گه‌ونینه سه‌وز بیه‌ن و به غه‌یر جه سڵام و عه‌له‌یکیه ساده، زوانی هۆرامی ده‌رده‌و ئانه‌یه نموه‌رو دوێ جمڵێش په‌نه به‌یان که‌ری. ئاخرین ساڵه‌کاو قه‌رنه‌و بیسینه کار یاوابێ یاگیه ئینسانی هۆرامی زوان نه ته‌نیا زوان و فهرههنگو وێش به هیچ زانی به‌ڵکوو ئینسانه به زاهێر گه‌وره‌کاو هۆرامانی شانازیشا ئانه بێ به زوانی سورانی مه‌نویسا و زوانی سورانی به زوانو وێشا زانێنێ و فرێشا ساڵهای ساڵ چی ویه‌ره‌نه ئاره‌قشا مته‌بێ و به خیاڵوو وێشا په‌ی فه‌رهه‌نگه‌که‌یشا زه‌حمه‌تشا کێشان و وێشا نه‌دوڕنان دلێ فهرههنگو بێگانا‌نه!
چی ئاژه‌نه و چی وه‌زعه نابارێ و نائینسانینه چیلاو چه‌لاو دڵسوزاو هۆرامانی و ئا که‌سانه که یاوایبێنی به وێ ئاگاهی، که‌م که‌م ده‌سشا که‌رد به هه‌رمان که‌رده‌ی په‌ی هۆرامانی و ئادیچ به نووسیه‌ی به زوانی هۆرامی و په‌ی ئینسانی هۆرامی زوانی. یو چی که‌سانه زینه‌یاد محه‌مه‌دی مسته‌فازاده بێ که به گردوو هێزیشوه ئامانه مه‌یدان و بی به یو جه ده‌سپه‌نه‌که‌راو پروسه‌و ئه‌وه‌ژیوای زوان و فهرههنگو هۆرامانی و هه‌رپاسه بی به یو جه کوڵه‌که گه‌وراو ئی ره‌وته‌یه و به کاره‌کاش و هه‌رمانه‌کاش بنێ و بنه‌ره‌توو ئاده‌بیاتو ئاروینو زوان و فهرههنگو هۆرامانیش نیاره و ئی ئه‌ده‌بیاتشه که‌رد به هه‌رمانه‌ی پیویا و وه‌رچه‌م. ئه‌ڵبه‌ت واته‌و ئی چێوانه فره ئاسانه‌ن و ره‌حه‌ت به‌ڵام ئا که‌سانه دلێ ئی ویه‌رانه هه‌رمانه‌شا که‌ردێنه مه‌زانانه که‌سانێوه پسه‌و مسته‌فازاده‌ی پاڵه‌وانانه و قاره‌مانا‌نه ئی هه‌رماناشانه که‌ردێ و ئی کارانه جه هه‌ر که‌سی نمه‌خێزیا.
وه‌ربه‌سه‌کاو زوان و ئه‌ده‌بیاتو ئاروینو هۆرامانی
مێلله‌تو کوردی و مه‌حاڵو کورده‌سانی به درێژایی تاریخی هه‌میشه و دایم چیرده‌س بیه‌ن و زڵمشا وه‌نه که‌رده‌ن. جامێعه‌و کورده‌سانی فره‌و وه‌ختا دوچارو شه‌ر و یانه‌وێرانی بیه‌ن. به ده‌سوو رژیمه سه‌رکوبگه‌ره‌کا سه‌رکوب کریان. په‌ی ساڵهای ساڵێن هه‌قی فه‌رهه‌نگی، سیاسی، ئێجتعماعیش حاشا چه‌نه کریان. کورده‌سان جه تاریخو ئاروینو وێشه‌نه ئاسایش و ئارامیش نه‌دیه‌ن به چه‌م. پوکێ ئه‌گه‌ر باوه‌رما به په‌یوه‌ندی دیالێکتیکی واقێعیه‌تی و زێهنیه‌تی بۆ په‌یما روشنوه بونه ویر و ئه‌ندیشه‌و هه‌ر جامێعه‌یه هورزگاش ئاژه‌ی سیاسی، ئێقتێسادی و کومه‌ڵایه‌تی ئا جامێعه‌ینه. په‌ی کورده‌سانیچ هه‌رپاسه‌نه. ناسیوناڵیسمی کوردی به‌رویرو ئه‌رێنی جامێعه‌و کورده‌سانی نه‌بیه‌ن و نیه‌ن. ناسیوناڵیزمی کوردی به‌رویرو جامێعه‌یه ئازاد و دموکراتیکی نه‌بیه‌ن. ناسیوناڵیسمی کوردی به‌رویرو خه‌بات و موبارێزه‌ی مه‌ده‌نی، هێمنانه و ئاشتی وازانه‌ی نه‌بیه‌ن. ناسیوناڵیزمی کوردی به‌رویرو پلوڕالیسم و تولێرانسی سیاسی، فه‌رهه‌نگی، فکری و زوانی نه‌بیه‌ن، ناسیوناڵیسمی کوردی روشنویری پسه‌و ژان ژاک روسو، دیدرو، سارتر و وڵتریش نه‌بیه‌ن به‌ڵکوم روشنویره‌که‌ش شۆوینیستێو پسه‌و ره‌فێق سابیرین که ماچو نوسیه‌ی به زوانی هۆرامی ره‌گه‌ز په‌ره‌ستی و ناوچه‌گه‌رایین. روشنفکره‌که‌ش شیرکو بێکه‌سه‌ن که نمازو و ئیجازه نمه‌دو کتێبی هۆرامی چاپ بونه. روشنویری راو ناسیوناڵیسمی کوردی ئا 53 نه‌فه‌ره شاعێر و نویسه‌ره دماکه‌وته سورانیه‌نێ که به‌یاننامه مدا و ئاشکرا حاشا مه‌که‌را جه هه‌رچی زوان و فه‌رهه‌نگه‌ن به غه‌یر جه زوان و فهرههنگو وێشا. ناسیوناڵیسمی کوردی به‌رویرو کوشت و کوشتار، هه‌قوارده‌ی، هه‌قنه‌دای و گه‌ره‌شیل که‌رده‌و که‌رامه‌ت و شه‌رافه‌تو ئینسانا به ده‌سوو حکومه‌ته جوراوجوره‌کاو وه‌رهورزی دلێراسینی و زاڵێماو تاریخ و زه‌مانه‌ی بیه‌ن. ناسیوناڵیزمی کوردی به‌رویرو و سه‌مه‌روو دنیایه دماکه‌وته و ئاژه‌یه نائینسانی جه وه‌رهورزی دلێراسینین. ناسیوناڵیسمی کوردی واوه‌یکه‌ر و بازته‌ولیدو ئه‌ندیشه‌ی فاشیستی و شۆوینیستی ده‌سه‌ڵاته دیکتاتوره‌کاو وه‌رهورزی دلێراسینین. شۆوینیسمی سورانی لاساویکه‌رو راو و ته‌فه‌کوری ناسیوناڵیسته تورکه‌کا و به‌عسیه‌کان به‌ڵام چه‌یشا دماکه‌وته‌ته‌ر، ویرانگه‌رته‌ر، بێ رێخه‌ته‌ر، بێ ئاوه‌زته‌ر، بێ تامته‌ر، لارته‌ر، قه‌ره‌تته‌ر و جه گردی موهێمته‌ر جه زه‌مانیه بێوه‌خته‌نه گه‌ره‌کشه‌ن مه‌رامی لار و نائینسانی وێش به‌رو وه‌روه که سه‌رچه‌مه‌کا و سه‌رباقه‌کاو ئا مه‌رامانه یانی ئاتاتورکیسته‌کا و به‌عسیه‌کا سپاریاینێ به تاریخو جه‌نایه‌ت و خیانه‌تی. شۆوینیسمی سورانی چادیشا خه‌ته‌رناکته‌رن چون وێش مه‌زڵوم مدو قه‌ڵه‌م و قیافه‌و مه‌زڵووماش گێرته‌ن ئه‌و وێش. شۆوینیسمی سورانی خه‌بات و موبارێزه‌و گردوو خه‌ڵکو مه‌حاڵو کورده‌سانیش که‌رده‌ن به قوربانی و چیرپاو وێش. چی ئاژه‌نه و پی ئاژه‌وه ناسیوناڵیسمی کوردی نمه‌تاوۆ کردار و ره‌فتاری ئازاد و دموکراتیکش بو. ناسیوناڵیزمی کوردی سه‌رو زوانیوه بنه‌ره‌ت نریان و یه‌ک زوانیش که‌رده‌ن به مه‌رام و به‌رنامه‌و وێش. ئانه‌نه که چه‌نی هه‌ر جوره ته‌نه‌وعی زوانی و فه‌رهه‌نگی موبارێزه مه‌که‌رو. به هیچ جوریه ئیجازه نمه‌دو و حه‌ز نمه‌که‌رو زوان و فه‌رهه‌نگی هۆرامی سه‌ره به‌ربارو و گه‌شه بکه‌رو مه‌گه‌ر پا شه‌رته که ویهردهو ئه‌ده‌بو زوانی هۆرامی به عێنوانو ویهردهو ئه‌یشا به حێساب به‌ینه و جه ئاخرسه‌روه زوانی هۆرامی بلونه دلێ موزاو تاریخی و بونه به به‌شیه چا زوانه قه‌دیمی و باستانیانه که ده‌وره‌شا ته‌مامیان.
په‌ی ئانه‌یه یو بزانونه ئا که‌سانه و به تایبه‌ت زینه‌یاد مسته‌فازاده که بی به یو جه ده‌سپه‌نه‌که‌راو پروسه‌و ئه‌وه‌ژیوای زوان و فهرههنگو هۆرامانی جه چه ئاژه‌یه‌نه ده‌سشاکه‌رد به هه‌رمانێ مه‌شیو بارمێوه یاد:
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ مه‌شیو گردوو ئاکه‌سانه هه‌نێ مه‌حاڵو کورده‌سانیه‌نه به زوانی یه‌کگرتوی کوردی قسێ بکه‌را و بنویسا و فره که‌سێ نه‌زانێنه و نه‌یاوایبێنینه و حه‌ر ئیسه‌یچه نمه‌زانا و نیاواینێنه زوانی ئیستاندارد و یه‌کگرتوی کوردی یانی ویری فاشیستی، شۆوینیسمی زوانی، ژینوساید و قه‌تڵوعامی فه‌رهه‌نگی. یانی ئانه که گردوو زوان، له‌هجه و فه‌رهه‌نگه‌کا مه‌شیو تاویاوه دلێ زوانو قودره‌ت و ده‌ساڵاتینه. هه‌رپاسه که ئیسه‌یچ بڕیه ئینسانێ شهودیێ، قازانج په‌ره‌ست، هیچنه‌زان و جه دنیا بێ خه‌به‌رێ شوعار و تزه‌فێڵه‌و زوانی هامبه‌شی به شیویه کومێدی و ناشیانه واوه‌ی مه‌که‌راوه.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ ئه‌گه‌ر ئینسانی هۆرامی زوان جه راو ناسیوناڵیزمی سورانینه بو موهێم نیه‌ن چکاره‌ن و چکوه ئامان و خه‌ریکو چێشین. موهێم ئانه‌نه به سورانی کار کهرو به‌ڵام خوا نه‌که‌ردایاش ئه‌گه‌ر هۆرامی زوانیو ئامایا و چا را و مه‌رامه لاره‌و ئه‌یشا لاش دایا و یا کاری هۆرامیانه‌ش که‌ردایا. ئاوه‌خته گه‌له‌و شۆوینیسته‌کا هه‌وکه ئارێنی په‌یش و هه‌زاران فشار، تومه‌ت و قسێ نالایه‌قێ و بێ یاگێ وزێنێ پاڵش. ئا تا‌کتیکه فاشیستیه و شۆوینیستیه ئیسه‌یچه هه‌ر ئیدامه‌ش هه‌ن و شۆوینیسته سورانیه‌کا و نوکه‌ره حێزبیه هۆرامیه‌کا به هه‌ر که‌سی که نه‌ونه جه ویه‌رو مه‌رامی نائینسانیشانه به چه‌موو دژمه‌ن و بێگانه‌ی ته‌ماشاش مه‌که‌را.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ زوان و فهرههنگو کورده‌سانی یانێ سورانی و هه‌ر که‌س و جه هه‌ر کوگه‌و کورده‌سانینه هه‌رمانه‌ش که‌ردایا ئه‌شیایا به سوارنی بیایا. جه نیم قه‌رن خه‌باتی ئازادیوازی!!! ناسیوناڵیسمی کوردینه دلێ گردوو سه‌نه‌ده‌کاشانه، مه‌جه‌له‌کاشانه و روزنامه‌کاشانه یه‌ک سه‌تر نه‌سر یا په‌خشانی هۆرامی بیه‌یش نه‌بێ. زوان و فهرههنگو هۆرامانی مه‌شیو ته‌نیا به عێنوانوو ویهردهو ئه‌ده‌بیاتی سوارنی و په‌ی وه‌ش که‌رده‌و تاریخو ئه‌ده‌بو سورانی نامێش بریایا.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ نویسه‌ره هه‌ره گه‌وره‌کێ هۆرامانی واچێنێ: هۆرامی زوانێوه‌ن ده‌رده‌و ئانه‌یه نموه‌رو کارش په‌ی کریو و خه‌ڵکو هۆرامانی دماکه‌وته‌ن و په‌نه‌واز نیه‌ن هه‌رمانه‌ش په‌ی که‌ری و یاونابێشا یاگێو واچێنێ ئیمه به هۆرامی نمه‌نویسمێ و ئه‌گه‌ر شمه حه‌ز مه‌که‌ردێ به هۆرامی بنویسمێ پوڵما بده‌یدێ په‌نه تا به هۆرامی بنویسمێ په‌یتا. قه‌ڵه‌م به‌زه‌ره‌کاو هۆرامانی ئینی به غه‌یری هۆرامی نوسێنێ و په‌ی زوان و فهرههنگو هۆرامانی یه‌ک که‌لێمێ یا یه‌ک جملێ نه‌نوسێنی چوون نه پوڵیه‌شا دریێ په‌نه و نه وێشا باورشا بێ به زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یشا.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ و ناسیوناڵیزمی کوردی پاسه لوا بی دلێ مه‌ژگوو ئینسانی هۆرامیره که نامه به‌رده‌ی زوان و فه‌رهه‌نگی هۆرامی بێ که‌لاسی و دماکه‌وته‌یی بێ. ئینسانی هۆرامی په‌ی ئانه‌یه لاو ناسیوناڵیسته کورده‌کاوه به عێنوانوو ئینسانی به حه‌ساب به‌ینه مه‌شیو سورانیه غه‌لێز و فه‌سێح فێر بونه و له‌هجه‌ش نه‌بونه. ئه‌گه‌ر مه‌تڵه‌ب منویسونه حه‌تمه‌ن جوریه بنویسوش که ره‌سه‌نته‌رین که‌لیمێ سورانیێش چه‌نه با تا کورد بیه‌و وێش سابت کهرو.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ نویسه‌رێ هورامانی و ئا قه‌ڵه‌م به‌زه‌رانێ که په‌ی به تارج به‌رده‌ی زوان و فهرههنگو هۆرامانی کونفرانس و فستێواڵه‌کانه به‌شدارێ بێنێ مه‌شیو گردوو ته‌لاشیشا ئانه بیایا تا سابت بکه‌را هۆرامی له‌هجه‌ن نه زوان و وزاش یاگێ فه‌رهه‌نگ و ژیوار و شارستانیه‌توو هۆرامانی ته‌نیا ده‌رده‌و ویه‌رده‌یش واردێنه و ئیسه پسه‌و موزه‌یش سه‌رئامان.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ زوان و فهرههنگو هۆرامانی په‌ی هه‌میشه سپاریان به تاریخی و ئیتر ئا زوانو ژیواو خه‌ڵکو هۆرامانیه نمه‌تاوۆ سه‌ره به‌رزوه کهرو و واچێنێ ده‌ور و ده‌وره‌ش ته‌مامیان. کهوته بێ یاگێ ئا هۆرامیانه سه‌وادارێنی و زوان شناس مه‌شیو هه‌میشه و دایم وه‌رده‌سو و خزمه‌تگوزارو ئه‌ده‌بو سورانینه با و گردوو ته‌لاشیشا ئانه بو تا سابت که‌را هۆرامی له‌هجه‌ن نه زوان پا بونه‌وه نوسخه پێچێنی و واچێنێ په‌نه‌وازه‌ن گردی شونه‌و زوانی فاشیستی هامبه‌ش یا یه‌کگرتویوه بانێ.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ ئینسانی هۆرامی مه‌شیو هه‌میشه نوکه‌ر و نگابانوو مه‌راموو یوته‌رانی بونه. ئینسانی هۆرامی مه‌شیو هه‌میشه پیاده‌نزام و وه‌رده‌سوو مه‌حاڵو موکریان و سلێمانی بو.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ گرد که‌س مه‌شیو شونه‌و ئارمانو کوردایه‌تینه بو و کوردایه‌تیچ یانی ته‌لاش په‌ی ئازادی و هه‌قی ئینسانی مانا کریابێوه و که‌س نه‌زانێ چیرو زاهێروو ئارمانه‌و کوردایه‌تینه ته‌نیا چێویه که ماناش هه‌نه سورانیگه‌رین و کوردستان بیه‌ن به کوشتارگا و هه‌رپاسه یاگێ به ژینوساید که‌رده‌ی هه‌رچی ویر، ئاوه‌ز، زوان و فه‌رهه‌نگین به تایبه‌ت زوان و فهرههنگو هۆرامانی.
تا ئا وه‌خته پاسه یاگێ کهوته بێ فره جه هۆرامیه‌کا چون نه‌تاوێنێ وه‌رانوه‌روو ته‌حقیر و سو‌کایه‌تی که‌رده‌ی ده‌سه‌ڵاته زلهێزه‌کا جه لایه‌وه و ناسیوناڵیسمی کوردی جه لایه‌ته‌روه وێشا گێرا و موبارێزه که‌را، وێشا خزنابێ چیرو ئاڵاو ئا ده‌سه و حێزباره که شوعاره‌و ره‌هایی ئینسان و ئینسانیه‌تی دێنێ و وێشان به جه‌هان وه‌ته‌ن زانێنی و زوان و فه‌رهه‌نگ به لاشاوه زه‌روره‌تو زه‌مانه‌ی و نیازوو جامێعه‌ی ته‌به‌قاتی و چینایه‌تی نه‌بێ و نیه‌ن. به دیدو ئه‌یشا خه‌ڵکو دنیای دوێ ته‌به‌قێن: سه‌رمایه‌دار و کاریگه‌ر. ته‌نیا چێوی موهیم موبارێزه‌ی ته‌به‌قاتین و به‌روو ئا چێوه‌یه هه‌رچی چێوه‌ن بێ ئیژایین و ده‌رد نوارده!
چا وه‌خته‌نه و چا ئاژه‌نه هه‌رچه‌ند زوانی هۆرامی چن هه‌زار ساڵێ سابێقه‌و ویه‌رده‌ینش بێ به‌ڵام یه‌ک دانه کتێبی نه‌سرش نه‌بێ و دڵسوزاو هۆرامانی ئامای مه‌یدان و جه سفروه و ده‌س هاڵی ده‌سشا که‌رده به هه‌رمان و خزمه‌ت که‌رده‌ی. کتێبێشا دای به‌روه، مه‌جه‌له و روزنامه‌ی هۆرامیشا به‌رئارد و روحێوی تازه‌شا وسته‌نه دلێ خه‌ڵکو مه‌حاڵوو هۆرامانی.
مه‌له‌وانی یه‌هه‌ردار
مسته‌فازاده جه تاریخو ئاروینو هۆرامانیه‌نه ده‌سپه‌نه‌که‌رو فره‌و چێوا بیه‌ن. جه ویه‌روو زوان و ئه‌ده‌بیاتو هۆرامانینه ئاد پسه‌و کوڵه‌کیه گه‌ورێ چه‌نی هامویره‌کاش و دڵسوزاو هۆرامانی فونداسیون و بنه‌ره‌تیه‌شا مه‌رزناره که په‌ی هه‌میشه‌ی پایه‌دار و باروومداره‌ن. ئاد ئینسانیه بێ فره قووڵ باورش به عه‌داڵه‌ت و ئینسانیه‌تی بێ. نه‌زه‌ره‌ش ئانه بێ راو هۆرامانی جه راو هقوقو به‌شه‌ریه‌نه ویه‌رۆنه نه جه ویه‌رو هیچ جوره ناسیوناڵیزمیه‌نه.
به راوینوو من گه‌وره‌ته‌رین تایبه‌تمه‌ندی یا خسڵه‌توو مسته‌فازاده‌ی شه‌هامه‌ت و لێره سه‌ختیش بێ. فره که‌سێ هۆرامی زوانێ هه‌نی جه مسته‌فازاده‌ی عێلم و دانششا فره‌ته‌ره‌ن، سواد و مه‌دره‌کشا سه‌رته‌ره‌ن، شه‌رایه‌ت یا ئاژه‌و ژیوایشا باشته‌ره‌ن و فره‌و ویه‌رانه چادی سه‌رته‌رێ بێنێ به‌ڵام په‌ی ئانه‌یه ئینسان بتاو جه‌ریان ساز یا جه‌ریان وه‌شکه‌ر بو جیا جه گردوو ئا چێوانه په‌نه‌وازیش به شه‌هامه‌ت و نه‌ته‌رسایین. که‌سیه گه‌ره‌کشه‌ن رایه تازێ بڕونه و به لایه‌ره بلو که تا ئیسه که‌س نه‌لوان مه‌شیو ئه‌هلو موبارێزه‌ی بو. که‌سیه متاوۆ موبارێزه کهرو که یاوا بو به وێ ئاهاگی و باوه‌ری قووڵی. وێ ئاگاهی عێلمی و باوه‌ریه ئینسانی. ئا وێ ئاگاهیه که ماچونه ئینسان و ژیوای ئینسانی هه‌ن وه‌ڵێ هه‌رچی چیویوه‌ن و حورمه‌توو ئینسانا لازێمه‌و ژیواین. دلێ تاریخینه چاره‌نووسوو ئا که‌سانه که چه‌پوانه‌و ره‌وتوو بابوو زه‌مانه‌ی جمیاینێوه په‌ره‌ن جه ره‌نج و مه‌ینه‌ت و ده‌ردیسه‌رێ. چون وردیته‌رین نه‌تیجه‌و ئا کاراشانه ئانه‌نه جه لاوه نزیکته‌رین که‌ساشاوه ته‌رد و دوور مه‌گناوه چ بیاوۆ به نه‌یار و دوژمه‌نه‌کاشا که به هه‌ر شێویه که مه‌تاوا حه‌ز نمه‌که‌را ئا جوره که‌سانه جه‌سته‌یی بیه‌یشا بۆ و یا ویر و هه‌قی ئینسانی ئا که‌سانه قه‌بووڵ که‌را و دیان بنیا پوره‌شه‌ره.
مسته‌فازاده ئینسانه بێ که یاوا بێ به وێ ئاگاهی. ئاد پیاو موباریزه‌ی بێ و په‌ی ئانه‌یچه شه‌هامه‌تی گهورهش بێ. ئاد به هه‌رمانه‌کاش دماو ساڵها ساڵ بێ ده‌نگی زوانی هۆرامیش دووباره ژیوناوه‌و و زینه‌شوه که‌رد. ئاد که‌سیه به یه‌ک ته‌نه جه وه‌رانوه‌‌رو راو و ره‌توو بابوو زه‌مانه‌ینه مدرا و راو هۆرامانیش وه‌ش که‌رده و نیشانه‌و خه‌ڵکوو هۆرامانیش دا مه‌تاوا وێشا با و نوکه‌رو که‌سی نه‌با. ئاد چی راینه فره‌و تانه ته‌شه‌ر و فشار که‌وت سه‌ره‌ش هه‌م جه لاو سور‌انیه‌کاوه، هه‌م جه لاو نوکه‌ره هۆرامیه حێزبیه‌کاوه و هه‌م جه لاو ئا هۆرامی قه‌ڵه‌م به‌زه‌ڕانه که ساڵهای ساڵی نوکه‌ری ناسیوناڵیسمی سورانیشا که‌رده بێ به‌ڵام چون باوه‌ره‌که‌ش باوه‌ریه ئینسانی و ئارویانه بێ و داراو فه‌ردیه‌ت و شه‌هامه‌تی گه‌وره‌ی بێ تا ئاخرین ساته‌کاو ژیوایش یه‌ک لاقه‌ره و یه‌ک مسقاڵه‌زه‌ڕره نه جه باوه‌روو وێش گێلا دماوه و نه چا رای که ئیمانش بێ په‌نه لاش دا و ئاخری سه‌ریچ یاوا به ئاواته‌کاش. هه‌رچه‌ند فره نه‌مه‌ن تا جوابوو هه‌رمانه‌کش و ته‌لاشه‌که‌یش بچه‌شونه و هه‌ناسیه ره‌حه‌ت بکێشۆنه.
مسته‌فازاده ئینسانیه پراگماتیست، عه‌مه‌ڵگه‌را و ره‌وانکاویه گه‌وره بێ. فره چێوێش پاس که‌ردێبێنێ. وێ ساخته بێ. فه‌ردییه‌تش بێ. ئاد تا یاوابێ به ده‌روازه‌و راو هۆرامانی کوره‌راێ و شاڕای فکریش گوزه‌رنایبێنی. به ره‌وانشناسی و ره‌وانکاوی ئه‌لاقه‌ی فره‌ش بێ. چون نزیکیشا بێ چه‌نی هه‌رمانه‌کاش و ورکه‌کاش. فروید، هورنای، فروم، مازڵو، کاستاندا و هربرت مارکووزه و ئه‌وته‌ر ره‌وانکاوه‌کاش خاس خاس وه‌نێبێنێوه و ده‌روونیش که‌ردێبێنێوه. مه‌سه‌لێ متافیزیکیش په‌ی وێش خاس شیوه‌که‌رده بێ و به باشی چا تاڵانانه لوا بی سه‌روه. ئینسانیه شهوودی، ئه‌شراقی و وه‌همی نه‌بێ و چێوه‌کا واقێعی وینێنه. ئه‌قڵ، ژیری و ئیحساس چراوه‌و ده‌سیش بێنێ. ئینسانیه زێهنی و خه‌رافاتی نه‌بێ. ویر و وره‌ش به‌رز بێ به‌ڵام ئاسمانه‌نه و سه‌روو هه‌وراوه و دلێ دنیای خیاڵینه نه‌ژیوێ به‌ڵکوم زه‌مینی بێ و به پاو واقێعیه‌تی و هه‌قێقه‌تی ئینسانی ته‌لاش که‌رێ. ئاد زه‌مانیه ده‌سش که‌رده بێ به هه‌رمان که‌رده‌ی په‌ی زوانی هۆرامی فره ویرش که‌رده بیوه چکۆوه ده‌س په‌نه کهرو. گه‌وره‌یی یا وردی بیه‌و هه‌رمانێ موهێم نیه‌ن. سه‌وه‌ر یا جه‌هه‌توو کاری موهێمه‌ن. فره ئینسانێ هه‌نێ کارێ فره گه‌ورێشا که‌ردێنی به‌ڵام چون جه‌هه‌تشا نه‌بیه‌ن ئاخرسه‌ر ئیژاییشا نه‌مه‌نه‌ن. نماد و سه‌مبولوو ئی کارانه هۆرامانه‌نه چاره‌نووس و ژیوای محه‌ممه‌د ئه‌مین هۆرامانی بێ که دماو نزیک به یه‌ک قه‌رن هه‌رمانه‌ی فه‌رهه‌نگیه و دماو نووسیه‌ی نزیک به چل کتێبه گه‌ورا جه راو ناسیوناڵیسمی کوردیه‌نه ئاخرسه‌روه پانه‌یه یاوا ئیشتیباش که‌ردێنه و کاره‌که‌ش جه‌هه‌تش نه‌بیه‌ن و رایه‌نه هه‌رمانه‌ش که‌ردێنه که زێدوو(چه‌پوانه‌و) کێبیه‌ی هۆرامانی وێش بیه‌ن و ئیسه جه ده‌مه مه‌رگه‌نه ئیحساس مه‌که‌رو غه‌دری گهورهش چه‌نه کریان.
مسته‌فازاده شونه‌و ره‌وندیه په‌دیدارشناسانه‌یره و ژیوایه ئودیسه‌وار و ویارای ئا چیوانه که سه‌روه به‌یان کریای یاوابی پانه‌یه که ئه‌ساس و بنه‌ره‌تو هه‌ر حه‌ره‌که‌ت و جمه‌یه ئینسانی وێ شناسین. دماو ته‌لاش و زوران و کوڵاکانیه بێ پایان یاوا پانه‌یه مه‌شیو وێش بونه و وێ بیه‌یچش دلێ ئێنسانیه‌تینه و ئینسانیه‌تو وێش دلێ هۆرامی بیه‌یشه‌نه و را و ویرچه‌مه‌و هۆرامانینه وینێنه‌وه. چی ویه‌ره‌نه دلێنه و شیره‌و ژیوایش ئا په‌یامه گه‌وره بێ که دلێ وجودیشه‌نه هورقڵتیا بێ:
"بنویسونه به زوانی هۆرامی و بوانۆ به زوانی هۆرامی که ئاڵاو قه‌ڵه‌می نه‌بڕیه‌ینه باڵاو هیچ مێلله‌تێویه‌ره".
به‌رویره‌کاو مسته‌فازاده‌ی جه ویه‌روو زوان و فهرههنگو هورامانینه
مسته‌فازاده جه ژیوای فه‌رهه‌نگیشه‌نه یه‌رێ کتێبێش نووسیێ که به یادکار مه‌نێنێوه:
یۆوه‌مین: زوانی هۆرامی و دنیای مودێرن
مسته‌فازاده جه ژیوای فه‌رهه‌نگیشه‌نه ئا کاره که مه‌شیایا ئاخرین کارش بیایا جه ئه‌وه‌ڵوه ئه‌نجامش دا. مه‌نزور کتێبوو "زوانی هۆرامی و دنیای مودێرن"ین. به نه‌زه‌ره‌و من ئی کتێبه قه‌ویته‌رین و موهێمته‌رین کتێبو ئادین. یاوگه‌وش جه نوسیه‌ی ئی کتێبه‌یه ئانه بیه‌ن ته‌وان و مه‌یدان زوانو هۆرامی نیشانه بدونه. تا ئا وه‌خته هه‌ر هۆرامی زوانێو ئه‌گه‌ر واتایاش هۆرامی زوانه‌ن فره که‌سێ واچێنێ ده‌ی ئانه چه زوانیه‌ن که هێشتا کتێبێوه نه‌سرش په‌نه نه‌نوسیان. شمه چه‌نی وێتاوه ئێدێعا که‌ردێ زوانی هۆرامی فره ده‌وڵه‌مه‌ند و قه‌وین. تا ئا زه‌مانه نه‌سری ئارویانه و هۆرامیانه وجودش نه‌بێ. مسته‌فازاده به نووسیه‌ی ئی کتێبیشه به‌رویریه ته‌مام هۆرامیانه‌ش وست وه‌روو چه‌موو هۆرامی زوانه‌کا و نا هۆرامیه‌کا. کتێبه‌که جه گرد له‌حازێوه تازه بێ. ته‌شک، عێنوان، دلێگیر، فێهرست، وه‌ڵینه و گردوو دلێنه‌که‌یش هۆرامیانه و به زوانی هۆرامی بێ. هه‌ر پاسه ئاد په‌ی ئانه‌یه ته‌وانوو زوانی هۆرامی نیشانه بده‌و ئامان و جه هه‌ر ویه‌رێوه‌نه مه‌تنێوه‌ش هورچنیه‌ن و ئارده‌نش دلێ کێبه‌که‌یش. سیاسه‌ت، تاریخ، داستانه، ره‌وانشناسی و فیزیک. به هه‌قیقه‌ت مسته‌فازاده پی کتێبشوه زوانی هۆرامیش زینه‌وه که‌رد. راکێش ته‌خت که‌رده. فێرش که‌ردیمێ هۆرامی بنویسمێ. جورئه‌تش دا به خه‌ڵکو هۆرامانی که وێشا با و به هۆرامی بوانا و بنویسا. که‌لیمێ هۆرامیێ فرێش ئاوردێوه دلێ ژیواو روانه‌ی و هه‌رپاسه که‌لیمێ فریش تاشای(وه‌ش که‌ردێ). پسه‌و وێش واچێ چی کتێبه‌نه ئاد چه‌نی زوانی هۆرامی زورانیش گێرتێنه و کوڵه‌کانێش که‌ردێنه و تا حه‌دێوی فره سه‌رکه‌وته بیه‌ن و ئا یاوگه که بیه‌نش ئامان دی.
دووه‌مین : نامه نویسته‌ی به زوانی هۆرامی
وه‌ختیه کاری ئه‌وه‌ڵش ته‌مامنا و زوانی هۆرامی به شێویه ئارویانه و کتێبی بی به ئه‌مری واقێع ئاوه‌خته ویرش که‌رده‌بێوه ده‌ی باشه‌ن! ئانه کتێبی هۆرامیانه ئاما بازار و سه‌له‌میا هۆرامی زوانێوه‌ن وێپا و سهربهوێ، ئیسه مه‌شیو هۆرامی زوانه‌کێ ده‌س که‌را به نویسته‌ی و هه‌رمان که‌رده‌ی به زوانی هۆرامی. ئاد زانێنه په‌ی فێربیه‌ی زوانی هۆرامی په‌نه‌واز به ئاموزش و فێرکه‌رده‌ین و چا ویه‌ریچه‌نه هاڵیگایه گه‌ورێ هه‌نه. دووه‌مین کارش یانی "نامه نویسته‌ی به زوانی هۆرامی" جوابیه بیه‌ن په‌ی ئا نیازه‌یه. چی کتێبه‌نه گه‌ره‌کش بیه‌ن به تێریه دوێ هه‌ده‌فێ پێکو. یۆوه‌م ئانه کتێبیه نه‌سر یا په‌خشانی هۆرامیانه بنویسو دووه‌م ئانه ئا کتێبه جه‌نبه‌و ئامووزشی و فێرکاریش بونه. ئه‌گه‌ر یاوگه‌و ئی کتێبه‌یه وه‌رچه‌مما بو به په‌یلوا فره‌و که‌سا ئی کتێبه فره سه‌رکه‌وته بیه‌ن به تایبه‌ت جه لاو ئا که‌ساوه که خه‌ریکێنێ فێرو هۆرامی نویسته‌ی و هۆرامی وه‌نه‌ی بانێ.
یه‌رومین: زوانوو ژیوای
هه‌رپاسه که واتما مسته‌فازاده به ئه‌وه‌ڵین کتێبه‌که‌ش ته‌وان و مه‌یدانوو زوانی هۆرامیش نیشانه دا و به دووه‌مین کتێبه‌که‌ش په‌ی فێرکه‌رده‌و زوانی هۆرامی هاڵیگایه‌ش په‌روه که‌رده. ئاخرسه‌ر ئا کاره که مه‌شیایا ئه‌وه‌ڵوه که‌ردایاش به پاوه ئاژه‌و زوان و فهرههنگو هۆرامانی بی به ئاخرین هه‌رمانه‌ش. ئاد ژیرانه و ره‌وانکاوانه ئاماو کتێبوو "زوانو ژیوای "ش نووسی. چا کتێبه‌نه یاوگهش ئانه بیه‌ن نیشانه بدو زوانو هۆرامی زوانو ژیوای و زینده‌گین. ئه‌گه‌ر که‌سانیه ئاماینێ و ماچانێ با زوان و فهرههنگو هۆرامانی گه‌شه بده‌یمێ په‌نه پا بونه‌وه‌ن ئی زوان و فه‌رهه‌نگه چن هه‌زار ساڵێ دلێ ئی خه‌ڵکینه و چی مه‌حاڵه‌نه ده‌ورش بیه‌ن. خه‌ڵک په‌نه‌ش ژیوان، گره‌وان، ئاشق بیه‌ن، گه‌وره بیه‌ن و ئێحساسی ئینسانی وێش به‌یان که‌رده‌ن. ئیسه‌یچه ئێمه پسه‌و ئینسانی، پسه‌و جامێعه‌و هۆرامانی ئه‌رکو سه‌رو شانه‌یمانه نازمێ ئی میراسه بلو به‌ینه‌نه و بفوتیونه. جه یه‌ک که‌لامه‌نه مه‌تاومێ بواچمێ کتێبو زوانو ژیوای مانیفیستو محه‌ممه‌د مسته‌فازاده‌ی جه‌باره‌و زوانی هۆرامی و راو هۆرامانین. چی کتێبه‌نه مسته‌فازاده یاوان قه‌له‌پوپه‌و قه‌ڵه‌میش و به زوانی هۆرامی ئه‌ندیشه‌ی مودێڕن و ئارویانه‌ش په‌ی هۆرامانی و ئینسانی هۆرامی ئاورده‌ن سه‌رو کاغه‌زی.
یاوگه‌ی به‌رز
جیا جه گردوو ئا یاوگانه که سه‌روه ئیشاره‌ما په‌نه که‌ردێ مسته‌فازاده جه نوسیه‌ی هه‌ر یه‌ره کتێبه‌که‌یشه‌نه ئاگاهانه دوێ تاکتیکێ گه‌و‌رێش بێنێ که هه‌ر دویش به‌گا ئاردێنێ:
یه‌ک: ئاد باوه‌رش بێ هۆرامان داراو کێبیه‌یه جیاواز و وێپاین و په‌ی ئانه‌یه ئه‌ده‌بیاتو ئاروینو هۆرامانی توه گێرو و بگرسونه و پته‌ووه بو مه‌شیو هه‌ر هۆرامی زوانێو ته‌لاشش ئانه بو تا ئا یاگێ مه‌تاوۆ به زوانیه معیاری هۆرامی بنویسو. هه‌رچه‌ند ئه‌گه‌ر ته‌ماشاو ویهردهو و ره‌وتوو ئه‌ده‌بیاتو کلاسیکو هۆرامانی که‌رمێ به‌ر مه‌گنو په‌یما پاسه نیه‌ن برێو ته‌سه‌ورش که‌را و پاسه مه‌زانا زوانی معیاری هۆرامی وه‌ش نه‌بیه‌ن. گردو ئا شاعێرانه به زوانی هۆرامی کارشا که‌رده‌ن فره‌ینه‌شا زوانی معیاری هورامیشا بکار به‌رده‌ن. وه‌لێ چون نه‌سر یا په‌خشان نووسیه‌ی دلێ زوانی هۆرامینه تازه ده‌سش په‌نه که‌رده‌ن هێشتا گردو بنویسه‌کاو هۆرامانی نیاواینێ ئا راده تا قه‌بووڵ که‌را به شێویه معیار هه‌رمانه بکه‌را. ئه‌ڵبه‌ت یاگێ نگه‌رانی نیه‌نه. جیاوازی له‌هجه‌کاو زوانی هۆرامی په‌ی نووسیه‌ی فره که‌مه‌ن و که‌م که‌م که نویسته‌ی به زوانی هۆرامی فره بونه و وه‌ره گێرونه سه‌بک و معیاروو په‌خشان نووسیه‌یچ وه‌ش بونه. چی ویه‌ره‌نه راوین و ته‌جروبه‌و مسته‌فازاده‌ی یاگێ سه‌رنجین. ئاد پا که‌سانه خه‌ریکوو هۆرامی نووسیه‌ی بێنێ و یا گه‌ره‌کشا بێ به هۆرامی بنویسا واچێ جارێ ئیسته‌ره‌م نه‌که‌رمێ گردی پسه‌و یوترینی بنویسمێ به‌ڵکوم با هه‌ر که‌س به له‌هجه‌و ده‌گا یا مه‌حاڵو وێش بنویسو دماته‌ر دلێ پروسه‌که‌ینه میاومێنه به ته‌وافوق. موهێم ئانه‌نه هه‌ورامیانه بنویسیو. هه‌ر پاسه که مه‌زانمێ مسته‌فازاده وێش خه‌ڵکوو نودشه‌ی بێ و هه‌میشه و دایم واچێنه وێم حه‌ز مه‌که‌روو هه‌م به نودشیانه قسێ بکه‌رو و هه‌م به نودشیانه بنویسو وه‌ڵی ئیزافه که‌رێ هۆرامان ته‌نیا نودشه نیه‌ن و وه‌ختێو منویسو گردوو هۆرامی زوانام هه‌نێ وه‌رچه‌مه‌نه و په‌ی گردوو مه‌حاڵوو هۆرامانی منویسو. ئاد به راسی و به کردار ئانه‌شه سه‌له‌منا و جه کتێبوو دووه‌م و یه‌رومیشه‌نه سه‌عیه‌ش که‌ردێنه به زوانی معیاری هۆرامی بنویسو نه نودشیانه و لهونیانه. ئاد هه‌رچه‌ند هورزگاش مه‌حه‌له ته‌ێمانێ و په‌روه‌ده‌و هه‌واروو چناره‌و نودشه‌ی بێ به‌ڵام یاوگهش جه نویسه‌ی ته‌نیا مه‌حه‌له ته‌ێمانۆ نودشه‌ی و هه‌واره به‌رزه‌و چناره‌و نودشه‌ی نه‌بێ به‌ڵکوم ئاد په‌ی گردوو مه‌حه‌له ته‌ێمانه‌کا و گردوو هه‌واره چناره‌کاو ده‌گا و شاره‌کاو سه‌راسه‌روو مه‌حاڵو هۆرامانی نووسێنه و هه‌رمانه که‌رێ!
دووه‌م: فره‌ی جه شۆوینیسته‌کا، هۆرامیه وێباخته‌کا و حێزبیه‌کا په‌ی مه‌نافێعوو سیاسی وێشا و دارو ده‌سه‌که‌یشا ساڵهای ساڵێ گه‌ره‌کشا بی ئانه‌یه وزا یاگێ هۆرامی له‌هجه‌ن نه زوان. ئادیچ پا هه‌ده‌فوه که به زوروو ده‌سه‌ڵاتی زوانی سورانی که‌را به زوانو ده‌سه‌ڵات و قودره‌تیشا و ئه‌و زوانه‌کا جه به‌ین به‌را. زینه‌یاد مسته‌فازاده ئاگاهانه و ژیرانه جه عێنوانوو هه‌ر یه‌ره کتێبه‌که‌یشه‌نه زوانی هۆرامیش ئارده‌ن و په‌ی هه‌میشه زوانی هۆرامیش بیمه که‌رده‌نوه. به جورێو دماو مه‌رگی بێواده‌یش حه‌تا شۆوینیسته‌کا و هۆرامیه وێباخته‌کا که چه‌م و گوششا نیه‌ن تا بوینا یا بژنه‌وا واچیو زوانی هۆرامی جه خه‌به‌ره‌کانه واچێنێ مسته‌فازاده به زاراوه‌ی هۆرامی!!! کتێبێ نویسێ به‌ڵام وه‌ختێو نامێ به‌رویره‌کاش به‌رێنێ عێنوانو یا نامه‌کێشا گردی زوانی هۆرامی بێ!!!
ئاخرین هه‌ناسه
[ من وه‌ڵێ گرد چێویه‌نه واقێعه‌ن وه‌شحاڵه‌نا و شایه‌د واچو ئینه ئاره‌زووم بێ. شایه‌د چنی دوسێ و براده‌رێ هه‌میشه قسێم که‌ردێنێ و واته‌نم که‌ی بۆ وه‌زیفه‌که سه‌روو شانه‌و ئێمه‌وه لابشو ده‌یمێش به دیگه‌رانی. شایه‌د شمه نه‌دیه‌بوتا. ده‌ردها و ره‌نجها، شه‌ونه‌وته‌ی و ئه‌عساب وردی و موبارێزاتێو (که کریاینێ) یانی موباریزاتێوی زێهنی و خود ده‌روونی. چنی وێت، چنی جامێعه‌ی، پیراموونیت، خانه‌واده‌ی، که‌سێ وێت حه‌تتا. ئیسه وینمێ ئی جوانه عاله عالێ چێگه نیشتێنێره ئی قسا که‌را و ئیمه گه‌شیه‌یمێوه. ئه‌وه‌ڵه‌ن من حه‌ز کهرو ته‌ک ته‌کو ئینیشا قسی که‌را. قسێشا بژنه‌وۆنه. لازم نمه‌که‌رو من قسێ کهرو. جه‌له‌سه‌و ئێشان. ئیدێنێ ئامه‌ینێ ده‌ور. مشیۆ ئێدێ قسێ که‌را. فه‌سڵ فه‌سڵوو ئه‌ێشان.
چێشی ئێمه‌ش جه‌موه که‌ردێنمێ: خودئاگاهی. یاواینمێوه به وێما. مزانمێ که هه‌نمێ. مه‌وجودیه‌تما هه‌ن. ئینه‌نه فه‌سڵی موشته‌ره‌کما. خوب! چێش بیه‌ن من ئامانا (په‌ی مه‌یدانو زوانی هۆرامی). به قه‌وڵوو ئاغه‌ی به‌هرامی من ئه‌سڵه‌ن زوانشناس نیه‌نا. نه‌واته‌نم زوانشناسه‌نا. ئێدێعا نمه‌که‌رو. نیاز نیه‌ن ئه‌سله‌ن. مه‌گه‌ر ئه‌حمه‌دی شاملو، حافێز، فێردوسی، ماموسا هێمن و شێرکو بێکه‌س زوانشناسێ بیێنێ تا نیاز بۆ من حه‌تمه‌ن زوانشناس بو تا بنویسو. ئه‌سڵه‌ن(ئی ئیده که مشیو زوان شناس بێ تا بتاوی کارو زوانی که‌ری و بنویسیش په‌نه) ئه‌ز ئه‌ساس مردود و باتڵن و هه‌رگێز نه‌لدێ ته‌ره‌فوو ئا ئیدێره و بنیه‌یدێشوه کنار به‌ڵکوو لویدی سه‌رو ئه‌ندیشه. عێلم بیه‌ن کوتهک. کوتهک. نه‌قدو عێلمی په‌یچشی بو؟ په‌ی ئینسانی. ئینسان په‌یچێشی؟ په‌ی بیه‌یی. بیه‌یی په چێشی؟ په‌ی ئێبراوزو وجوودی. وه‌ختێو من نه‌بیا، مه‌وجودیه‌تم نه‌بێ مێخام عاله‌م نه‌بی. ئه‌سله‌ن عاله‌مێو نیا ئوسوله‌ن ئه‌گه‌ر تو نه‌بێ. عاله‌م به تۆوه معناش هه‌ن. به ته‌ک ته‌کو ئێمه‌وه معناش هه‌نه. په‌س خاهێشتا وه‌نه کهرو عێلمی مه‌که‌ردێ کوتهک. عێلم مشیۆ وێش چراوی بو. وه‌ره‌راو روشن کهرو. دروس به‌رعه‌کس عێلم بیه‌ن مانع ئه‌لان په‌ی ئی کاریمانه (کارو زوانی هۆرامی). چی پاسه ته‌ماشاو عێلمی که‌ردی. من فره وه‌ختا نمه‌گێرو. حه‌تتا ئه‌گه‌ر زوان نه‌بو(مه‌نزوور زوانی هۆرامین) من که‌رایش کهرو زوان. ئه‌ندیشه‌ش په‌نه به‌یان کهرو. به‌رایش به‌رو سه‌ر. منویسایش منویسو په‌نه. ئیحساسش په‌نه کهرو. زاوڵه‌که‌یم پانه‌یه بار مارونه. ئه‌هه‌میه‌تش مدو په‌نه. وێم به‌یان کهرو. وێم میاونونه. ئایا ئینه غه‌ڵه‌ته‌ن؟ کێ هه‌ن عاله‌مه‌ن ئینه‌یه ره‌د که‌رۆوه؟ هه‌ر که‌س ره‌دش که‌رۆوه زدوو ئینسانیا. بدونه شه‌ک. فره وه‌ختا نمه‌گێرو. وه‌شحاڵ بیانی.]
سه‌رچه‌مه: ئاخرین سوخه‌نرانی زینه‌یاد محه‌مه‌د مسته‌فازاده‌ی چن روێ وه‌ڵوو مه‌رگێشه‌نه جه جه‌موو دانشجواو که‌لاسوو زوانو هۆرامی دانشگاو په‌یام نورو مه‌ریوانینه.
ئا که‌سانه ئاخرین سوخه‌نڕانیه‌که‌و مسته‌فازاده‌یشا دیه بو یا وه‌نه‌بۆوه که چن هه‌فتێ وه‌ڵێ مه‌رگێشه‌نه جه جه‌موو دانشجوه هۆرامی زوانه‌کاو شاروو مه‌ریوانه‌نه کریا بێ مه‌زانانه و مه‌وینانه دلێ قسه‌کاشه‌نه و چه‌ماشه‌نه وه‌شحاڵی هاوار مه‌که‌رو. هه‌ر پاسه وێش چاگه‌نه ماچو یاوگه‌و که‌سانێو پسه‌و ئادی جه نویسته‌ی به زوانی هۆرامی و ئه‌وه‌ژیوای زوانی هۆرامی ئانه بیه‌ن نه‌سڵی تازه و ئارو هۆرامان بیاوۆ پاگه‌یه که وێش بژناسو. ئیژایی و ئه‌رزشو زوانه‌که‌و وێش بزانۆنه. ئینسانی هۆرامی وێش بونه و ئاغاو وێش. ئاد وه‌شحاڵ بێ ئا ئاواتێ ئامێنه دی و ئا ئه‌رکه که سه‌روو شانه‌و کاسانیه پسه‌و ئادیوه بیه‌ن سوکته‌ر بیه‌ن و هێزی تازه ئامان مه‌یدان. دماو ئا جه‌له‌سه‌یه فره وه‌شحاڵ بێ. ماچو به چه‌م و عه‌ینی ویناما هه‌رمانه‌کێما یاواینه به سه‌مه‌ر و ئێمه ئیتر مه‌شیو بنیشمێره و ئیسراحه‌ت بکه‌رمێ و ده‌س که‌رمێ به موتالێعه و ئه‌گه‌ر په‌نه‌واز بی چن ساڵێ رایه کتێبێو یا واتارێو بنویسمێ. ئاد هه‌میشه‌و دایم واچێنه په‌ی ئانه‌یه زوانی هۆرامی گه‌شه بکه‌رو و بمانۆوه مه‌شیو به‌رمێشه‌نه دلێ دانشگا، فێرگا، مه‌دره‌سه، باخچه‌و زاروڵا، میدیا، روزنامه و مه‌جه‌له‌ی و هه‌رپاسه دلێ کار و هه‌رماناما. یو جه گراڵمجاو ئامیانه‌ویرو ئه‌ره‌نیای که‌لاسه‌و فێرکه‌رده‌ی و ئامووزشو زوانی هۆرامی جه دانشگاکاو ئێرانینه مسته‌فازاده‌ی بێ. حه‌یف ئه‌جه‌ڵ موڵه‌تش نه‌دا و ئادش جه ژیوای و ئا هه‌رمانانه که خیاڵش بێ ئه‌نجامشا بدو بێبه‌ش که‌رد.
چن روێ وه‌ڵێ مه‌رگێ بێواده‌یش ویناما. پسه‌و هه‌میشه‌ی گورج و گوڵ، مه‌ژگ تێژ، وره به‌رز، په‌ر هاز و هێز، وه‌ش حاڵ و ئومیدوار و په‌ر جه سوز و ئێحساس. کتێبو زوانو ژیوایش ته‌مامنا بێ و پووڵوو چاپوو کتێبه‌که‌یش دا بێ به ئینتێشاراتی و پرینتێوه جه کتێبه‌که‌یش ئارده بێ په‌ی لایما. چا جه‌مه دوسانه‌نه سه‌ربه‌رزانه و وێپه‌رمانه ماچو:
"ئه‌رکی شه‌خسی من په‌ی هۆرامانی ته‌مامیان و به ئه‌ندازه‌و ته‌وان وێم هه‌م جه ویه‌ری مادینه و هه‌م جه ویه‌ری مه‌عنه‌وینه هه‌زینه‌م دان و ئیتر ئانه خه‌ڵک و دڵسوزاو هۆرامانی وێشا مه‌زانانه چێش که‌را. قه‌رار نیه‌ن هه‌ر من کتێبێ بنویسو. ئانه قافڵه‌و راو هۆرامانی که‌وته‌ن را. راکێ وه‌شه کریاینه. راو هۆرامانی. زوانی هۆرامی ده‌ستور زوانش په‌ی نویسیان، فه‌رهه‌نگ لوغه‌تش قه‌رارن پی زوانه به‌ینه بازار. چنها کتێبی نه‌سر یا په‌خشانی هۆرامی لواینێنه دلێ کتێوخانه‌و هۆرامانی. خه‌ڵکو هۆرامانی یو جه باسه‌وادته‌رین، ژیرته‌رین و به ئاوه‌زته‌رین خه‌ڵکانوو دنیایین. زه‌مانه زه‌مانه‌و هقوقو به‌شه‌رین. جه ویه‌روو تکنولوژیچه‌نه ئه‌ننه که‌ره‌سه فره بیه‌ن تا زوان و فهرههنگو هۆرامانی بو به سه‌رباقه و سه‌مبولوو گردوو مه‌حاڵه‌که‌ی. ته‌نیا یه‌ک چێوش په‌نه‌وازه‌ن و ئادیچ: لێره و ئێراده‌و خه‌ڵکوو هۆرامانین. ئه‌گه‌ر خه‌ڵکوو هۆرامانی حه‌زشا که‌رد ئی را ئێدامه مدانێ و ئه‌گه‌ریچ حه‌زشا نه‌که‌رد به ئی زوان و فه‌رهه‌نگه‌یه و مه‌یلشا ئانه بو تاویاوه دلێ ئه‌وته‌ر زوان و فه‌رهه‌نگه‌کانه ئیتر ئانه وێشا مه‌زانا و ته‌نیا مه‌تاومێ بواچمێ ئێمه ئیکار و هه‌ر‌مانامانه که‌ردێ په‌ی هۆرامانی تا ئه‌رکو وێما پسه‌و ئینسانیه ساحێب هه‌قی به‌گا ئارده بو و دماته‌ر تاریخ نواچونه ئێمه یه‌هه‌ر و شه‌هامه‌تو هیچ که‌رێویما نه‌وێ".
دمامه‌رگ
ئازیز‌یه شونه‌و مه‌رگوو مسته‌فازاده‌یره مه‌تڵه‌بیه کوڵ و ژیرانه‌ش نووسیه بێ و چاگه‌نه واته‌بێش: "محه‌ممه‌د مسته‌فازاده رابڕوو ئێنقلاب یا شورشی فه‌رهه‌نگی په‌ی ئه‌ده‌ب دوسا و نه‌سلوو تازه‌و هۆرامانی بێ." به‌هه‌ق ئی قسێ هه‌قه‌نه و یاگێ هیچ قسێوته‌ری نمازۆوه. مه‌رگی تراژدیوار و روشنگه‌رانش شورشی زوانی و ئینسانی خه‌ڵکوو هۆرامانیش وارێدوو ده‌ورانیه تازه‌ی که‌رده‌ن. ئینقلاب و فاروجمه‌و په‌ی ئه‌وه‌ژیوای زوان و فهرههنگو هۆرامانی. په‌ی خه‌لق که‌رده‌ی و سازنای ئینسانی که‌رامه‌تدار و ئازادی. په‌ی ئازاد که‌رده‌ی ئینسانی هۆرامی چیروو سێوه‌روو نوکه‌ری، بێگاری و وێ نه‌بیه‌ینه. جه ماوه‌و چن ساڵانه پروسه‌و ئه‌وه‌ژیوای زوان و فه‌رهه‌نگوو هورامانی به یاری و ته‌لاش که‌سانێوه پسه‌و زینه‌یاد مسته‌فازاده‌یوه یاگه‌گیر بێ و بنه‌ره‌تیه پته‌وه‌ش په‌ی مجیا و په‌ی هه‌میشه‌ی زوان و فهرههنگو ئاروینو هۆرامانی کریا به ئه‌مری واقێع. مه‌رگی قوقنوسوارو مسته‌فازاده‌ی کوتاییش ئارد به ده‌ور‌یه تاریخی جه ره‌وتوو ئه‌وه‌ژیوای زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی به‌ڵام جه ویرما نه‌شو مسته‌فازاده نمادو را، ویر، ئه‌ندیشه‌یه ئارویانه و هۆرامیانه بێ که تا دنیا دنیانه ئا ویر و نماده هه‌ن وه‌ره‌چه‌ماو راویاراو راو هۆرامانیوه. ئی بلیمه‌ته مه‌رگیچش بێ به نونگه‌و روشنگه‌ری. فره که‌سێش چڵکنایره. مه‌رگش بی به باعێسوو شناسای فره‌ته‌رو شه‌خسییه‌تی ئینسانی و به‌رزیش و ئا راو مه‌رامه که باوه‌رش بێ په‌نه و وێش بنه‌ره‌تمجی دووباره‌ش بێ. یانی: زوانی هۆرامی، راو هۆرامانی و ویرچه‌مه‌و هۆرامانی.
را، میراس، ره‌فتار، شه‌هامه‌ت، شه‌رافه‌ت، و لێره سه‌ختی، کردار و روشنگه‌ری ئی ئینسانه گه‌وره‌یه بی و بیه‌ن به ده‌سپه‌نه‌که‌رده‌ی ده‌وورانێوی بێ کوتایی و بێ پایان جه ویه‌رو تاریخ، زوان و فهرههنگو مه‌حاڵو هۆرامانی. کاروان و جه‌موو ئاشێقاوه راو هۆرامانی رو به رو روه سه‌راون و سهربهرزی مه‌لونه. ئارو نه‌سڵی تازه‌و هۆرامانی یاوان په‌نه‌و، یاوانه‌نه و قوڵێش هۆرماڵاینێ په‌ی خزمه‌تکه‌رده‌ی به زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش. ئی نه‌سڵه داراو فه‌ردییه‌ت و ئه‌قڵانیه‌ت و ویری ئینسانین و گه‌رکش نیه‌ن و نمه‌تاونه بونه به نوکه‌روو هیچ حێزب، ده‌سه و ده‌سه‌ڵاتی نائینسانی، شۆوینیستی و وه‌رچه‌مته‌نگانه‌ی.
ئێمه و وه‌رچه‌مگاو راو هۆرامانی
[ وانه‌ری به‌ئاوه‌ز وه‌ختێو واژه‌و "ئێمه"ی به کار به‌رمێ مشیوم وه‌ڵینه پیویاما که‌رده بۆ مه‌نزوور جه ئێمه کێن؟ چوون بێ هه‌ڵمسه‌رته‌ی و پاک وینه‌ی ئی واژێ ره‌نگا هه‌رکه‌س بی هیچ زه‌حمه‌ت و هه‌رمانێوه وێش به ساحێب مڵک و قازی بزانو یام داعیه‌و ته‌مام واسته‌یش بۆنه. پوکی لازما ئێچێگه‌نه واچمێ مه‌نزوور جه ئێمه ئا که‌سێنێ په‌ی زوان و فهرههنگو هۆرامانی هه‌رمانه که‌را و ئه‌رک و زه‌حمه‌ت وزا سه‌رو شانه‌و وێشا یان ورکه‌دار و په‌ریشانێ پێواربیه‌و و سه‌ره‌وچێر لوای ئه‌ده‌بیاتو هۆرامانیه‌نێ.
ئه‌گه‌ر نه‌زانمێ چێشما گه‌ره‌کا و په‌ی چێسش زه‌حمه‌ت کێشمێ خو ئانه دیارا حه‌ر پسنه وه‌ڵته‌ری ده‌ستره‌نج و ده‌سکه‌وته‌کێما ملانه دلێ یانه‌و "شا" و "که‌یخوا"ی دماته‌ریچ نه شا به‌شما مدۆ و نه که‌یخوا! په‌ی ئانه‌یچه بزانمێ چێشما گه‌ره‌که نیازما هه‌ن بنه‌رانه ئینسانی به وردی و رۆشنی ئه‌ژناسه که‌رمێ تا قورت و قه‌ره‌تیه‌کاما وزمێوه سارا و یاوگه‌و ئارمانه‌کێچما بیوزمێوه. ئه‌گه‌ر ئی کاریه نه‌که‌رمێ دماته‌ر ئه‌ره‌که‌وته‌ی یان لاری و لێژ لوای ئینا وه‌ره رامانه.]
سه‌رچه‌مه: کتێبو زوانو ژیوای، محه‌مه‌د مسته‌فازاده، وڵاوکه‌ره‌وه ئه‌وین ی. مه‌ریوان. 1391 روجیاری. په‌لوو 59
چی ئاژه‌نه که راو هۆرامانی و پروسه‌و ئه‌وه‌ژیوای زوان و فهرههنگو هۆرامانی توه‌ش گێرتێنه و خه‌ڵکو هۆرامانی یاوان به ئاگاهی و وێ ئاگاهی تاریخی جه‌باره‌و ویه‌رده، زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یشوه ئیشاره به دوێ خاڵا په‌نه‌وازه‌ن:
یۆوه‌م:
هۆرامان تاریخ، فه‌رهه‌نگ و ژیواریه (ته‌مه‌دون) قه‌دیمسا‌ڵه‌ن که جه ویه‌روو زه‌مانینه و دلێ جوغرافیایه تایبه‌تینه توه‌ش گێرته‌ن و سازیان. به پاو ئاژه‌یه که هۆرامان و دنیاو ئاروی ئینا چه‌نه‌ش نه زه‌رووره‌تش هه‌ن و نه ئێمکانش هه‌ن هۆرامان بۆ به کیانیه وێپا و سه‌ربه وێ سیاسی. ئینسانی هۆرامی نسبه‌ت به ده‌رووبه‌ره‌که‌ش که‌مینه و ئه‌قه‌لیه‌ته‌ن. گه‌وره‌ته‌رین و جیاوازته‌رین تایبه‌تمه‌ندی هۆرامانی زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌شه‌ن. هه‌ر هۆرامی زوانێو هه‌قوو وێشه‌ن کاری سیاسی که‌رۆنه به‌ڵام وێچه‌سپنای و په‌شتبینای هۆرامانی به هه‌ر نه‌وع سیاسه‌تێوی ده‌وڵه‌تی، حێزبی و فرقه‌یی به لاری به‌رده‌ی هۆرامانی و تاکتیکیه نادروس وه‌رانوه‌ر به کێبیه‌و فه‌رهه‌نگی هۆرامانین. به په‌یلوا من ئینسانی هۆرامی مه‌شیو وێش جه سیاسه‌ت و هه‌ر جوره ده‌سه‌ڵاتی سیاسی دوور بوزۆوه و زوان و فه‌رهه‌نگی کهرو به سیاسه‌توو وێش. ئا که‌سانه دڵسوزی هۆرامانیه‌نێ مه‌شیو زوان و فهرههنگو هۆرامانی قاتی و قوربانی سیاسه‌تی نه‌که‌را. هۆرامان نه مه‌تاوۆ و نه‌گه‌ره‌کشه‌ن بو به ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و زوانی هۆرامیچ نمه‌بو بونه به زوانوو قودرت و سیاسه‌تی. زوانی هۆرامی زوانو فه‌رهه‌نگین. زوانو رومان، نمایشنامه و داستانێن. زوانو شێعر و ئیحساسین. زوانو هونه‌ر و موسێقین. زوانو عێرفان و ئێلهامین. زوانو ژیواو خه‌ڵکو هۆرامانین. تاقه تاقه یا فه‌رد فه‌ردو هۆرامی زوانه‌کا ئیتر مه‌شیو یاوگه‌شا ئانه نه‌بو ته‌نیا مه‌تڵه‌ب یا بابه‌تی هۆرامی بنویسا به‌ڵکوم یاوگه مه‌شیو ئانه بو به‌رویری گه‌ورێ و شاکارێ خه‌لق که‌راو و که‌یفییه‌توو کاره‌کاشا به‌رانه سه‌رته‌روه. جه ویه‌روو داستان، رومان، نمایشنامه و شێعرێنه هۆرامان و زوانی هۆرامی متاوۆنه جه ماوه چنه ساڵانه رایه گه‌ورێ برونه و ئیشه‌ڵڵا هه‌ر پاسه‌یچه‌نه.
دووه‌م:
هه‌رپاسه زینه‌یاد مسته‌فازاده واته‌نش بنه‌ره‌تو جامێعه‌ی و گرد چێڤوو ئێنسانی به ژیوای ئینسانێشوه مه‌عنا په‌یدا مه‌که‌رو. پیمانه و مێعیارو دنیا، کومه‌ڵگاو و ئینسانو ئاروی په‌ی ژیوای ئینسانی: ئه‌قڵانیه‌ت، فه‌ردیه‌ت و مه‌سئولیه‌ته‌ن. چی ویه‌ره‌نه زوانی هۆرامی: زوانو ژیوای، زوانو ژیوایه ئینسانی، زوانو ژیواو ئینسانا و زوانو ژیواو ئینساناو مه‌حاڵو هۆرامانین. په‌وکه‌ی ئی زوانه په‌ی ئینسانی هۆرامانی هه‌م تاکتیکه‌ن و هه‌م ئێستراتژی. هۆرامی زوانه‌کا مه‌شیو پله و پایه‌و زانایی، فام و روشنویریشا فره‌ته‌ر به‌را سه‌روه. ئینسانی هۆرامی مه‌شیو هه‌م ئارویانه ویر بکه‌رۆوه و هه‌م هۆرامیانه. ویر و ئه‌ندیشه‌ی ئارویانه و هۆرامیانه توه‌ش گێرتێنه و لوانه‌نه دلێ مه‌ژگوو دڵسوزا و خه‌موه‌راو هۆرامانی. ره‌وتوو ئاگاهی بێ ئه‌وه‌گێڵه‌ره‌ن. مه‌گه‌ر به جه به‌ین به‌رده‌ی فیزیکی یا کوشتاری ده‌سه‌جه‌معی ئی وێ ئاگاهیه تاریخیه جه به‌ین به‌ریونه که به هیچ کولوجیو ئا چێوه‌جه دنیاو ئارویه‌نه ئیمکانش نیه‌ن و که‌س نمه‌تاوۆ ئا کاریه بکه‌رو. مه‌شیو ئی ئاگاهی و وێ ئاگاهیه رو به رو وڵاو بونه‌وه و تاق به تاقه هۆرامی زوانه‌کا بیاوا پانه‌یه وێشا با، فه‌ردییه‌تشا بونه و زوان، فه‌رهه‌نگ و ژیواری هۆرامیانه بۆ به ئامیانو شانازی ژیوایشا. جه ویه‌روو فه‌رهه‌نگینه کێبیه‌ی و تایبه‌تمه‌ندی ئینسانی هۆرامی زوانی، زوانه‌که‌شه‌ن و هۆرامان بێ زوانی هۆرامی یانێ هیچ، هاڵی و بێ کێبیه. هه‌ر هه‌ورامی زوانێو هه‌ر کوگه‌و دنیاینه بو ئه‌گه‌ر ئیمان و عه‌لاقه‌ش هه‌ن به زوان و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش په‌نه‌وازه‌ن و ئه‌رکی ئینسانی، دینی و ئه‌خلاقیشه‌ن په‌ی سهربهرزی، سه‌رکه‌وته‌یی و وه‌روسته‌یش به هه‌ر جوریه که مه‌تاو ته‌لاش بکه‌رو. واتم ته‌لاش وه‌لێکانێ خاسته‌ر ئانه‌ن بواچیو مه‌شیو زوان و فه‌رهه‌نگی هۆرامی که‌رمێ به به‌شیه جه ژیوایما، په‌نه‌ش بژیومێ و ژیوایش په‌نه به‌رمێ سه‌ر.
تاقه‌که‌سی یا فه‌ردیه‌ت، هه‌قوازی و ئازادی ئینسانی و تولێرانسی سیاسی و فه‌رهه‌نگی بیه‌ن به شاخێسه‌و دنیاو ئاروی. ئارو روحێوی تازه که‌وته‌نه‌نه دلێ خه‌ڵکوو هۆرامانی و جونبێشوو فه‌رهه‌نگی هۆرامانی وه‌ره‌ش گێرتێنه‌ره و دومینووار ملای ملو راره. ئی رێنوسانس یا ئه‌وه‌ژیوایه هورزگایه به‌ر هه‌قی ئینسانی و ئارویانه‌ش هه‌ن و یاوگهش سه‌له‌منای، گه‌شوه‌که‌رده‌ی و وه‌رپه‌نه‌دای هه‌قی زوانی، فه‌رهه‌نگی و تاریخی مێلله‌توو هۆرامانین. په‌ی بنه‌را و دسه‌په‌نه‌که‌رده‌ی ئی ره‌وته‌یه فره که‌سێ زه‌حمه‌تشا کێشان و ئه‌رکشا وسته‌ن سه‌روو شانه‌و وێشاوه و به گیان و به دڵ هه‌رمانه‌شا که‌ردێنی.
ئه‌ده‌بیات و فهرههنگو ئاروینو هۆرامانی بنه‌ره‌تش مه‌رزیانه‌ره و چانه‌یه گوزه‌ریان که ئیتر که‌سانێو وێ باختێ، ره‌وانپه‌ریش، نوکه‌ره حێزبیێ و شووینیست مه‌رامێ گه‌ره‌کشا بو به نامێ ئارمان و ئاواتوو کوردایه‌تی جارێوته‌ر خه‌ڵکوو هۆرامانی و دنیای خڵه‌تنا و یا چیروو شوعاره‌و ئازادیوازینه وێشا بشاراوه و زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی که‌را سه‌کو په‌ی مه‌رامه لاره‌کاشا. چانه‌یه گوزه‌ریان ئینسانی هۆرامی زوان به‌ینه و په‌ی شۆوینیسته‌کا سابت کهرو زوانش هه‌ن و دارا تاریخ و فه‌رهه‌نگیه جیاوازین. چانه‌یه گوزه‌ریان ئیتر ئینسانی هۆرامی گه‌ره‌کش بو کوڵه‌کانێ که‌روه ته‌کوو مه‌رامه نائینسانی و ئینسانه وشکه مه‌ژگه‌کا. ده‌ورانوو وێ به زل زانای و یوته‌رانی به نوکه‌ر و چیرده‌س زانای ته‌مامیان. ئارو ده‌ورانوو ئانه‌ینه که ئینسان مه‌شیو یه‌هه‌ر و شه‌هامه‌تش بو که "واچونه هه‌نا و نام و نیشانش نه‌وزونه په‌نا". ئارو ئینسانی هۆرامی یاوان به وێ ئاگاهی و دوه‌سه‌د ساڵێ دماو موچیاریه‌که‌و" ئیمانوئێل کانت" فیلسوفی گه‌وره‌ی ئاڵمانی شه‌هامه‌توو ئانه‌یشه هه‌ن وێش بونه، وێش بژناسو، و هه‌رچی چێوین گێرونه چیروو په‌رسا و په‌ی وێش ویر بکه‌رۆوه و هیچ چێویه موقه‌ده‌س کریا به‌لاشوه موقه‌ده‌س نه‌بونه مه‌گه‌ر ژیوای ئینسانی و ئه‌خلاقی گردوو به‌شه‌ریه‌تی.
ئا ده‌سانه، ئا نه‌سڵانه و ئا که‌سانه که ساڵهای ساڵ په‌ی ناهۆرامیا کارشا که‌رده‌ن و جه راستاو بێ کێبیه‌که‌رده‌ی و به‌لاره‌ی به‌رده‌ی هۆرامانینه بیێنێ دلێ ئایه‌نده‌و زوان، فه‌رهه‌نگ و تاریخوو هۆرامانینه هیچ رایه‌شا نیه‌نه. ئا هۆرامیانه که ساڵهای ساڵ قیبله‌ی فه‌رهه‌نگی و سیاسیشا موکریان، هه‌ولێر، سلێمانی و ده‌ورووبه‌ره‌که‌ش بێ و چی گرده ساڵه‌نه به غه‌یر جه وه‌رده‌سی و نگابانی راو شۆوینیسته‌کا هه‌رمانیه‌شا نه‌که‌ردێنه، چیویه‌شا سه‌وز نه‌که‌رده‌ن و ته‌نانه‌ت زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانیشا به تاراج و غاره‌ت به‌رد په‌ی هه‌میشه‌ی سپاریاینێ به تاریخی و ئادیچ تاریخو: بێشعوری. به ده‌لیلوو چیرپا وسته‌ی هۆرامانی و ئینسانی هۆرامی په‌ی به‌رژه‌وه‌ندی و مه‌سڵه‌حه‌توو وێشا، حێزبه‌که‌یشا، یوته‌رانی و نه‌یارا و ئه‌غیارا. ئا ده‌سانه و که‌سانه ئه‌گه‌ر ئیژایی و ئیحترامیه‌شا بو که نیه‌ن، هه‌ن جه موکریان، هولێر و سلێمانی و ئه‌وته‌ر یاگه‌کانه نه جه هۆرامانه‌نه. ئا هۆرامیه وێباختانه ئه‌گه‌ر مه‌داڵه‌و شانازایشا گه‌ره‌که‌نه بلا په‌ی ئا مه‌حاڵانه و با چاگه‌نه ئه‌رج و حورمه‌تشا گێرا و بنیاشا سه‌روو چه‌ماوه چون نه په‌ی هورامانی هه‌رمانه‌شا که‌ردێنه و نه په‌ی ئینسان و ئینسانیه‌تی. ئینسانی به‌نده و نوکه‌ر جه هیچ یاگه‌و دنیاینه را و حورمه‌تش نیه‌ن مه‌گه‌ر جه لاو ئه‌ربابه‌کاشاوه و رێکینه یا سازمانه تووتالیتێره‌کانه.
دماینه
خه‌ڵکو هۆرامانی، راویاراو راو و ویرچه‌مه‌و هۆرامانی رایه بێ پایان، ئاوات و مه‌رامیه به‌رز ئینا وه‌رده‌مشانه: راو زوان و فهرههنگو هۆرامانی. راو تاریخ و ژیوارو هۆرامانی. راو ئازاده‌گی و وێ بیه‌ی. راو وێ به‌که‌م نه‌زانای. راو ئینسانی ویروه که‌رده‌ی. راو ژیری، مه‌سئولیه‌ت و فه‌ردییه‌تی. راو یه‌هه‌ر و شه‌مامه‌تی. راو قه‌بووڵ نه‌که‌رده‌ی و به‌رئامای جه چیرده‌سی و حه‌قاره‌تی. ئاواته‌و ژیوای ئینسانی په‌ی گردوو ئینسانا، زوانا، فه‌رهه‌نگا و مێلله‌تا. مه‌راموو شه‌رافه‌ت و که‌رامه‌تی ئینسانی. ئارمانه‌و ئازادی و عه‌داڵه‌تی ئینسانی. ئازیزان خه‌یر!
ئیمشه‌و خه‌ریکوو وانای بێنا
چڵه‌کیانیره
واتشا: مووسه
هۆرامان هورسه‌ن وه‌رمه‌نه!
واتم: با بلوو به ته‌قه کڵاش بیاووش په‌نه
ئی رای هه‌ر ئینا وه‌رمه‌نه!
به‌رزوه‌که‌رده‌و فه‌رهه‌نگه‌که‌یش
ئینا ویر و باوه‌ڕمه‌نه
چوخه‌رانکش ئینا وه‌رمه‌نه!
سکه‌ڵه شێعرێ
په‌ی ئه‌ده‌به سه‌ردوه‌بیه‌که‌و هۆرامانی
گه‌رمێ و تازێ
پاشا نیان دلێ مه‌یدانی.
شێعره‌و: محه‌ممه‌د شه‌ریف عه‌لی ره‌مایی
*****
27 پاژه‌ره‌ژ 1392 کوچی روجیاری
17 مه‌ی 2013 مه‌سێحی
داریوش ره‌حمانی. مه‌ریوان
rahmanidaruosh@gmail.com
فه‌رهه‌نگی - ئه‌ده‌بی