یانهو یادیشهنه ههزاران چراوێ گڕای گڕا/ داریوش ڕهحمانی
ئارو جه ویهروو(مسیر، زمینه، بوار) زوان و فهرههنگی هۆرامینه دوێ ڕاێ وهرچهمێ و جیاوازێ ههنێ:
رای یووهم راو ئا کهسانه که پهی هۆرامی و هۆرامانی به زوانی هۆرامی ههرمان و خزمهت مهکهرا. ویرپێک و وهرپێکشا گهشوهکهردهی و وهرپهنهدای به فهرههنگ و هونهری هۆرامی و ئهوتهر فهرههنگه ئاروین، مودێڕن و ئینسانیهکاو دنیای و بهرزوهکهردوو ئێژایی و حورمهتوو ئینسانین. ئیدهسه ڕا، ویرچهمه(مکتب) و قیبڵهی زوانی و فهرههنگیشا هۆرامانهن. باوهڕشا ئازادی و چراوه دهسیشا ئاوهز و ئێحساسهن. هیزوو پایاشه مدرامان و لیرهسهختین. شوعارهشا وێ بیهی، تاقیهتی(فردیت)، وێپایی و ژیوای ئێنسانی پهی گردوو ئێنسانا و فهرههنگان. ئیدهسه وهرانوهر به ئهدهبیات و فهرههنگو هۆرامانی وێشا به وهرپهرس مهزانا چوونکهتێ ئهگهر یو نهتاو دلێ زوان و فهرههنگو وێشهنه و به زوانو وێش بیهیش بو و ههرپاسه نهتاوۆ دلێ زوانهکهیشهنه ویر و ئهندیشه بخولقنو، به ههقێقهت بیهی فهرههنگیش نیهن و ئهگهریج بیهیش بونه تهنیا پسهو دهسینهی و کهرهسهی دهردهو زوانانێوتهر و فهرههنگانێتهر موهرونه.
ڕاێ دووهمه ڕاو ئا هۆرامیانه که شونکهوتهو ڕاو ناسیوناڵیسمی کوردینێ. ئیدهسه چیروو سیوهر و چهترهو ناسیوناڵیسمی کوردیوه مهژیوانێ و کێبیهو وێشا "ئهژناسه" مهکهرانێ. دهواپیچ، ئیژایی و شهرعیهتوو ههرماناشا جه مهحاڵوو موکریان و سلێمانی و دهورووبهرهکهیش مهگێرا. ئی کهسانه پهی وهرب و وارانوو مهحاڵوو موکریان و سلێمانی هۆرامانهنه چهترشا هورداینه!
ئهچی بنهڕاو سهدهو بیسو یهکیهنه تهجروبهو ویهردهی و بهسهرئاماو کوماو ئێنسانی پاگهیه یاوان تا ئیسه ههرکهس یا دهسهڵاتیه شوهنه وهحدهتیوه بیهبو یانی جه ویهروو فهرههنگ و سیاسهتینه یاوگه و پێکش یهک تهشکی، یهک ڕاوینی، یهک پهیلوایی، یهک زوانی، یهک ویری و یهک دهنگی دلێ قهوم یا مێللهتیهنه بیهبو سهمهرش فوتنای یوتهری و ژینوسایدی فیزیکی و فهرههنگی بیهن. بنجهو ههستی سهروو جیاوازی و ههساره زهڕڕینهو گردوو گیاندار و بێگیاناوه مهرزیانهره. ئازادی یانی ئازادی یوتهری و یوتهرفامی. ئازاد بیهی یانی قهبووڵ کهردهی بیهو یوتهری پا جوره ههن نه پاجوره که من گهرهکمهن و مهنافێعوو من موازو. دلێنهو فاشیسم و شۆوینسمی لابهردهی یوتهرین. گولاگ، هۆلوکاست، فلێستین، کوماکوشی ئهرمهنیهکا، ئهنفالوو کوردهکا و ژینوسایدوو مسڵمانهکاو بوسنی چن مشتێ وهرچهمێنێ جه خهرماندنیاو جهنایهت و بێئاوهزی ئی گروڵیه بێتهشکێ!
ئارویچ جه مهحاڵوو کوردهسانیهنه ههر دهسه، ریکینه و دهساڵاتیه باسوه یهک دهنگی، یهک زوانی و یهک فهرههنگی کهرو بێ ئیلا و ئهولا شۆوینیست و فاشیستهن. ههر کهسێو باسوو پێوهبیهی و وهحدهتی زوانی و فهرههنگیش کهرد مهشیو بزانیو مهژگ و خیاڵش بینیان و ویرش جه ژاری پهر ئێشتهرهن. یهک دهنگی و یهک رهنگی فهرههنگی یانی ژینوسایدکهردهی و فوتنای گردوو زوان و فهرههنگهکا و چیرپا وستهیشا پهی یهک زوان و فهرههنگیه که دهسهڵاتی سیاسی و مادی ئینا پهشتیشوه.
ئاژیهنه مهژیومێ ئێنسان ئهشێ فره به وردی سهرنجوو قسهو و ههرماناو دهورووبهرکهیش به تایبهت هینهو شۆوینیسته ناهۆرامیهکا و شونکهوته هۆرامیهکاشا بدو. ئیدهسانه و ئیکهسانه ههمیشهو دایم ماچا کورد و هۆرامی فهرقش نیهن و ئێمه گرد یونمێ. وهختێو کاشی مهی عهمهڵ و پسهو ئهمری واقێعی جه زوان و ئهدهبیاتوو لههجهو وێشا و ئهربابهکاشا به میلیاردها دولار زهڕ پشتیوانی مهکریو و دلێ یاونهره (رسانه) جوراوجورهکاشانه شهو و ڕۆ گردجوره مهپارێزناش بهڵام نویستهی خێتیه نهسر یا پهخشان به زوانی هۆرامی به خهتهر مهزانا پهی کوردایهتیهکهیشا و دهسهلاتهکهیشا. پهوکهتێ نامهبهردهی و واوهی کهردهی واچهزای پسهو: ئاسایێشوو وهڵاتی، هێڵهی سووره، وهحدهتی کوردی، کوردایهتی، زوانی هامبهش و یهکگرتوو، دیالێکت یا زاراوهی هۆرامی، بهرهی یوگێرته، ئێمه براینمێ، چارهنویسهیه هامبهشما ههن، ئێمه هامساینمێ و ئێمه تێکهڵێنمێ جه لاو ههر کهسیوه و جه زوانوو ههر کهسیهوه نویسیایبا، واچیایبا یا بواچیا و بنویسیا نمهبو چهم بینیا پهسهند بکریا. یو ئهشۆ خاس بزانو هاندهروو واوهی کهردهی و نویسیای ئی واچانه چێش بیهن، چێشهن، چه کهسێو و پهی چه مهرامیه بهکارشا مارونه. کهسانیه باسوو برایی، هامسایی و یوبیهیی مهکهران که وێشان نووکه چهنیه ئیمانشا نیهن پا قسانه چوونکهتێ ئهگهر فره بلمێ ئهوپهڕشوه منی هۆرامی زوان نهتهنیا چهنی واڵه و براڵه کورد زوانهکاما بهڵکووم چهنی دوورتهرین خهڵکانوو دنیای پسهو نهوعوو بهشهری گرد ئینسانێنمێ و هیچ جیاوازی یا سهرتهریه نیهن بهینمانه. وهلێ ئی کهلیمانه نیشانێ یا رهمزێنی. رهمزهو پاکتاو کهردهی و قهرهچوڵ بڕیهو ئهدهبیات و فهرههنگو هۆرامانی. پی واچانه گهرهکشانه ههقێقهتی قهڵب کهرا و جه سێوهروو ئی واتانه درێژه با به سیاسهت و مهنافێعوو وێشا. یاوگهشا شونهما گم کهردهین. پی قسانه نزیک به نیمهو قهڕنیهن که هۆرامانشا پاکتاو کهرد. ئێنسانی ئهنهفکریا و بهئاوهز مهزانونه دهسکهوتوو هۆرامانی و هۆرامیهکا جه شونکهوتهو ڕاو ناسیوناڵیسمی کوردی هیچ بیهن. هیچ خاستهرهن مهشیو بواچمێ وێرانکهر بیهن. به نامێ سیاسهتی و ئازادیوازیوه هۆرامان وێران کریان پێوره. جه ههرچی ویهرێنه. تهبێعهت، جوغرافیا، زوان، فهرههنگ و ویهردهو هۆرامانی به تاراج بریان و جه گردی موهیمتهر کێبیهی ئێنسانی خهڵکوو هۆرامانی بێ سهرو و شون و پاکتاو کریان. پاسه ئێنسانی هۆرامی ورد، سوک و بێ حهیسییهت کریان که فرهی جه سهوارداره هۆرامیهکا نمیارا واچا زوانما ههن و قسێ شۆوینیستهکاشا دلێنی و باوهر کهردهن ئانه که ماچانێ هۆرامی زوانیه دماکهوتهن و تهنانهت نمهیش چهنه مهتڵهبی سادهش پهنه بنویسی چه بیاو به نویستهی واتاری زانستی!!! واڵهکێم و براکهم، چهمه گیان باوهڕ فهرماودێ گرفت نیهن جه زوانهکهیمانه گرفت ئینا لاو نهزانی و کهمزانی وێماوه. گڕفت ههن لاو سهواداری بێ ئاوهزی هۆرامانیوه. بهداخهوه ئارو هۆرامانهنه سهردهسهو ئاکهسانه زێد و دژمهنوو زوان و فهرههنگو هۆرامینێ برێو جه هۆرامی زوانهکانێ که یا حێزبی ویر مهکهراوه و یا شونکهوته راو شۆوینیسته کوردهکانێ. دلێنه و کرداروو ئی دار و دهسهیه کهوتهن روهوه و پهی گرد کهسی شناسیانی و نامێشا کهوتێنه دلێ ویهردهو بێشوعوری.
ئهرکوو دڵسوزاو هۆرامانی ئانهنه زوان و فهرههنگی هۆرامی نهبهرا چێروو سێوهر و پهرچهمهو هیج دهوڵهت، حێزب، مهرام، زوان و فهرههنگی ناهۆرامی و نائینسانیره. باشتهر ئانهنه زوان و فهرههنگو هۆرامانی کهرا به یاگهههرمان و ژیواههرمانوو وێشا و به هیچ جورێو کارشا نهبو سهروو هیچ سیاسهت و مهرامی ناسیوناڵیستانهیو چوونکهتێ راو هۆرامانی دلێقهوو ئازادی و هوقوقوو بهشهریهنه مهگزهریو نه جه دلێ هیچ ئیسمیهتهرینه. واقعیهتی تاڵ ئانهن هۆرامیه وێ ئهرهنیاکا و بێ لێرهکا وێش بینان به شۆوینیزمی کوردیوه ئهگینا ئهیشا هیچوهخت زوان و فهرههنگو هورامیشا به بهشیه جه وێشا نهزانان و نمهزانان. پسهو حهز و ئهلاقهی و باوهڕی تاقی ههرکهس ئازادهن به ههر زوانیه ناهۆرامی مهتڵهب بنویسو و پهی یاوای به ئاوات و مهرامیش تهلاش بکهرو و ڕا و راوینوو وێش هوربچنو. بهڵام به نهزهرهو من تا ئیسه ههر جوره ههرمان کهردهی پهی زوان و فهرههنگی هۆرامی دلێ یانهو ناسیوناڵیسمی کوردینه به ههر ویانێ و چیروو ههرنامیهنه بیهبو سهمهرش بنبڕکهردهی، یانهوێرانی، وێران کهردهی و تاونایوهو زوان و فهرههنگو هۆرامانی بیهن و مهینهریچهنه (آینده) ههرپاسهنه و ههرکهس چا پروسهنه بهشدار بۆ ئاگاهانه و ناگاهانه بۆنه به دهسینه پهی جهبهین بهردهی ئی زوان و فهرههنگهیه و ههرپاسه بیهن و بونه به یاردیدهر و وهرپهنهدهروو زڵموو زاڵێماو زهمانهی. یانهو ناسیوناڵیسمی فهرههنگی نه جه کوردسانانه بهڵکووم گردوو دنیاینه سهروو یهک زوانیوه وهش کریان و بنهڕهتهکهش به جورێوهن ئێمکانش نیهن بازیو زوان و فهرههنگێوتهر جیا جه زوانی پهشتبینیا به دهسهڵاتی سیاسیوه سهره بهربارو و بژووژیۆوه. پهی نموونهی کشوهروو فهرانسهی جه ویهروو زوانینه یو جه پیستهرین و ناحهزتهرین تهجروباو بهشهریش ههن. فهرانسهی که ئیسه یو جه وهڵکهوتهتهرین وهڵاتا و زواناو دنیاین جه دهورهوو وێشهنه پهی ئانهیه ئا لههجه که ئیسهو پهنهش قسێ مهکهران و منویسان سهر بگنو دهها زوان و لههجێ ئا وهڵاتیشانه بن بڕکهردێنێ و ههزاران ههزار ئینسانێشا کوشتێنێ پێوره.
سهرمایه و هێزوو ڕاو و ویرچهمهو هۆرامانی ئا ئێنسانه سهوادارانه نیهنێ که زوان و فهرههنگی هۆرامیش به تاراج بهرد و کهردشا به قوربانی سیاسهتی ناسیوناڵیستانهی ناهۆرامی و مهنافێعو تاقهکهسی وێشا. ئا هورامیانه نیهنی که ههنێ جههانی بهزاهێر موتهمهدێنهنه و جه سهرنیشت و وهرنیشتوو دنیاینه زوانی کوردی مهحاڵوو موکریان و سلێمانی به زوانو ئهداییشا مزانا و شانازی کهرا به کوردبیهیشاوه و ئهنه وێبهکهزان و پاسه ئاسیمیله و تاویاینێوه که نمهزانانێ زوانی ئهدایی و کێبیهییشا هۆرامین و هێشتا ههنێ دنیاو وههم و خیاڵینه و نمهئاوهزیانه قسه رومانتیک کهردهی سیاسی باوش نهمهنهن. هێزوو ئی ڕای ئا هورامیانه نیهنێ که حێزبایهتی و کوردایهتی مهسخ، کاس، وڕ و گیچ کهردێنێ و بیێنێ به ئێنسانی کافکایی و گرێگوره سامساکهش!
سهرمایه و هێزوو ڕاو و ویرچهمهو هۆرامانی ئا هۆرامیانێ که جه دوورتهرین دهگایهکاوه هۆرامانینه وێشا فێروو هۆرامی نویستهی و هۆرامی وهنهی کهردهن و به چهمبڕیهی ئهو سهرقافڵه هۆرامانی به "نامه نویستهی به زوانی هۆرامی" واڵهکا و براڵهکا، ئهداکا و تاتهکاشا مهڵاوناوه. پهی دڵدارهکاشا حهکایهتوو ئێشق و مهینهتی مهکورناوه. جه چلهیانهکانه، جهم و جهمیانهکانه پا زوانیه ژیوای ژیوا و هاناو دهروونی جاودان مهکهراوه. میراسوو ئی ویرچهمهیه ویهردهی زهڕڕین و ئهدهبیاتێوی کلاسیکی دهوڵهمهندهن. سهرمایهو ئی ڕای ئا هۆرامیانێ که وهرانوهروو ئاژهو بێ رهحموو دنیاو سهرمایهداری و گهڵهکومه گهڵهو شۆووینیستهکاو وهڵاتی به یهههر و مدرامان، به دهسی هاڵی بهڵام به لێره و باوهڕی پوڵایین، زانایانه جه زوان و فهرههنگیشا، جه کێبیهیی و ویهردهیشا و ئابرو و حهیسییهتیشا ورگیری مهکهرانێ. دنیاو ئارو و مهینهری دنیاوه تاقیهتی(فهردییهت)، وهرپهرسی (مهسئولییهت) و ئاوهزین. نه جه هۆرامانهنه بهڵکووم هیچکوگهو دنیاینه ههر کهسیه که تاقیهتیش بو و به ئاوهز ههرمانه بکهرو و وهرانوهروو ههرمانهکاشوه وێش به وهرپهرس بزانو نمهبونه و نمهتاونه وێش نهبو و وێ بێگانه و بهندهو ئید و ئهوی بو. ئێنسانی گهشاوهزی هۆرامیچ بهشیهن جه نهوعوو ئینسانی و ههن چا ئاژهنه و یاوان به تاقیهتی. ههم ئاوهزش ههن و ههم وهرپهرسوو جهمگاکهیشهن.
وهڵ جه گرد چێویهنه مستهفازاده وێش به ئێنسان زانی. ئهرێ! وێش به ئێنسان زانی. گهورهتهرین تایبهتمهندیش شههامهت و لێرهسهختیش بێ. یهههردار بێ و ورهبهرز. پیاو موبارێزهی بێ چوون به ههرمانهکاش عێلم و ئیمانش بێ. به باشی یاوابێنه ئهو دیالێکتیکوو زێهنییهت و عهینییهتی دلێ ههرماناشهن و ژیوایشهنه. وێش به هۆرامی و هۆرامانی زانی. هۆرامیانه ویر و رهفتار کهرێ. به زوانی هۆرامی و پهی خهڵکوو هۆرامانی ئهندیشه و ئێحساسوو وێش بهیان کهرێ. یاوگهی ئهوپهڕین و گردوو تهلاشیش ئانه بێ خهڵکوو هۆرامانی بیاوانه زوان و فهرههنگهکهشا وێپا و جیاوازن و یاوایچشهنه. وێسازنهر بێ و وێپا. ژیواشهنه به کردار و ههرمانهی مانیانهشناسانێ وێش نهوست پهناو و پهتهو هیچ مهسڵهحهت و مهنافێعیهو پاجوره ژیوا که باوهرش وازێ. جه یهک ڕێسهنه مهکریو بواچیو مستهفازاده جه تاڵانهو ئهدهبیاتینه یهک جار و پهی ههمیشهیی کهڵهکهو ناسیونالیسمی کوردیش جه هۆرامانهنه تێک و مهکان دا و وڕناش پێوهره و ڕاو هۆرامانیش وهش کهرده. جهم و جهلهسهنه، یانهکانه و فێرگاکاو مهحاڵوو هۆرامانینه خێت به خێتوو واتار، کتێب و ویره بهرزهکاو ئا بڵیمهته کوچکهردهیه بیێنێ به چراوهو ڕوشنایی. نامێ و یادش یاگهیاد، یاگهپاش و شونهماش یاگهههرمانو ڕاویاراو ڕاو هۆرامانین. مستهفازاده به جهسته لاماوه نهمهنهن بهڵام تا قامی قیهمهت نمادو هۆرامی و هۆرامانی بیهیی، نیشانێ ئازادهگێ، وێ بیهی، وێپهرمی و راهنماوه و قیبڵهنماوه زوان و فهرههنگو هۆرامانین. باروومش بهرز و ڕاش پهڕ ههسارهن. ئیسه جه یانهو یادیشه ههزاران چراوێ گڕای گڕا. چی ساڵیاد و یاگههاڵیانشهنه و ئهچی ههواروو دارسهیرانوو مهریوانینه جارێوتهر چهنی ویره بهزرهکاش قهوڵ و پهیمانما تازه و واوهی مهکهرمێوه و تا ئاخرین ههناسه ژیوایما پا زوانیه که به "زوانو ژیوای"ش زانێ ژیوای ژیومێ، ژیوای مهژیونمێ، تهلیله مهکرمێ و به کردار و به لێره:
منویسمێنه به زوانی هۆرامی و موانمێنه و موانمێوه به زوانی هۆرامی چوونکهتێ ئاڵاو قهڵهمی نهبڕیرینه به باڵاوه هیچ مێللهتیهره.
دمانویسیا:
ئی واتار یا مهتڵهبه جه یۆوهمین گلێروهبیهو ساڵیادوو مهرگوو زینهیاد محهممهد مستهفازادهینه (26 ئارگاو 1392 ک.ر.) سهروو گڵگو ئا مهرحوومیوه جه دارسهیانوو مهریوانینه پهی ئامادهبیهکا وانیانوه.
26 ئارگاو 1392 کوچی روجیاری
16 ژانوییهو 2014 مهسێحی
مهریوان. داریوش رهحمانی
فهرههنگی - ئهدهبی