واران

درباره جشن نوروز در آغاز سال و جشن مهرگان كه در هفتمين ماه سال برگزار مي شده آورده اند كه در خوانچه اي شاخه هايي از هفت درخت مقدس يعني زيتون، بيد، انار، به، سرو، سيب و نارنج مي گذاشتند و در هفت پياله سكه سفيد و نو مي گذاشتند. هفت سين در نوروز بازمانده اين رسم كهن است. نقل است كه ايرانيان تا پيش از نفوذ اعراب خوان نوروزي خود را با چيدن هفت چيز در سفره كه حرف اول آن با شين بود تزيين مي دادند و آن هفت شين عبارت بود از شمع، شير، شربت، شكر، شيريني، شراب و شانه با گلاب. پس از ورود اسلام به ايران چون شراب حرام گشت هفت شين تبديل به هفت سين شد: سير، سركه، سيب، سماق، سمنو، سنجد، سبزه و ديگر چيزها كه مخلفات سفره هفت سين و مايه بركت آن است. البته در گيلان سفره هفت سين در مراسم عروسي نيز مرسوم است.

از روزگاران كهن اقوام مختلف به عدد هفت توجه ويژه داشته اند. سومري ها بعد سامي ها و مردمان ايران، يونان و هند از اين جمله اند. تقسيم بندي سبعه، هفت اقليم، هفت دريا، هفت طبقه آسمان، ايام هفته، هفت فرشته مقدس در نظر بني اسرائيل، هفت پروردگار آريايي نزد هندوان قديم، هفت شهر عشق، هفت بار طواف به دور كعبه در دوره جاهليت، هفت بار رمي جمرات و سعي بين صفا و مروه در مراسم حج، هفت سوراخ سر آدمي، قرار گرفتن هفت اندام بر زمين هنگام سجده نماز و ... همه اينها و بسياري موارد ديگر كه در افسانه هاي ديرين ديده شده است نشانه اهميت فوق العاده عدد هفت در نظر اقوام مختلف جهان است.

قوم يهود به تقليد از بابليان از روي سيارات هفتگانه به هفت فرشته قائل شدند و فرمانروايي هر يك از روزهاي هفته را به يكي از آنان سپردند كه عبارتند از رفائيل، جبرائيل، شمائيل، ميكائيل، زدكائيل، عنائيل و سبت ئيل. هندوان هفت پروردگار به نام آذيتا داشتند. در گاتها از هپته بومي يعني هفت بوم سخن رفته است، زرتشت از ديو پرستان شكايت كند كه آنان به واسطه دروغ و خود ستايي در روي هفت بوم شهرتي يافتند. در كتابهاي ديني برهمنان هند نيز زمين داراي هفت كشور است به نام سپته دوي پا. تقسيمات هفتگانه كشوري و لشكري و حتي تقسيم آسمان به هفت ناحيه و سپردن هر ناحيه به يك اختر اهورايي و يك اختر اهريمني نشانه اعتقاد ايرانيان باستان به عدد هفت بوده است. همچنين وجود هفت امشاسپند يا فرشته در دين زرتشت به نامهاي: بهمن، ارديبهشت، شهريور، اسپندارمز، خرداد و امرداد كه با خود اهورا مزدا هفت تن مي شدند مؤيد توجه ايرانيان به عدد هفت بوده است. علاوه بر اينها هفت آتشكده مهم در ايران به نام آذرمهر، آذرنوش، آذربهرام، آذر آئين، آذر خرين، آذر برزين و آذر زرتشت وجود داشت. نيز عقيده به اينكه پادشاهان ايران هفت گنج داشتند كه عبارت بودند از نقود، جواهر، البسه، حيوانات، اطعمه، اراضي و باغات از ديگر جنبه هاي توجه ايرانيان به عدد هفت مي باشد. در ايران باستان هفت آواي موسيقي وجود داشت كه هفت نواي نوروزي خوانده مي شدند و عبارت بودند از: نوروز بزرگ، نوروز خرد، نوروز كيقباد، نوروز كيخسرو، نوروز زرتشت، ساز نوروز و بار نوروز. هنوز هم دستگاه هاي اصلي موسيقي ايراني هفت تا هستند كه شامل شور، ماهور، همايون، سه گاه، چهارگاه، نوا و راست پنج گاه مي باشند. از ديگر نمودهاي عدد هفت ساخت ديواري بود به دور شهر اكباتان(همدان امروزي) پايتخت مادها كه به ديوار اكباتان معروف شده و شامل هفت ديوار تو در تو مي باشدكه هفت كنگره داشت و به هفت رنگ سفيد، سياه، سرخ، ارغواني، آبي، نارنجي و زرد مزين شده بود و بدون شك جزو عجايب دنياي باستان است.

در نوروزنامه خيام نقل شده كه موبد موبدان در روز اول سال با هفت چيز به درگاه شاهنشاهي مي رفت كه شامل جام زرين از مي، انگشتر ودينار و درهم خسرواني، دسته اي سبزه، شمشير و تير و كمان، دوات و قلم، اسب و باز شكاري و كودكي نيك روي بوده كه از اين هفت چيز علاقه ايرانيان را به مهمترين اركان علمي، ديني، نظامي و اجتماعي در مي يابيم. آرامگاه كوروش مؤسس سلسله هخامنشيان در پاسارگاد روي قطعه اي از سنگ مرمر و به روي هفت پله بنا گشته است. همچنين در بالاي گور داريوش در دخمه شاهان هخامنشي در محل نقش رستم (شيراز)، تصوير شش نفر نقش بسته است كه با مجسمه خود پادشاه كه در ميان ايستاده هفت تن مي شوند.

در ادبيات نيز نقش عدد هفت به وضوح مشخص است. داستان هفت خوان مشهور رستم(كشتن رخش شيري را- غلبه تشنگي بسيار بر رستم و رفع تشنگي- كشتن رستم اژدهايي را- كشته شدن زن ساحر به دست رستم- گرفتاري اولاد به دست رستم- جنگ با ارژنگ ديو- كشتن رستم ديو سفيد را) و هفت خوان اسفنديار(كشتن دو گرگ- كشتن شيران- كشتن اژدها- كشتن زن ساحره- كشتن سيمرغ- گذشتن از برف و باران و باد- گذشتن از رود و كشتن گرگسار) شايد از مهمترين آنها باشند. شيخ عطار در منطق الطير هفت وادي سلوك را چنين نام مي برد: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحيد، حيرت، فنا. هفت پيكر نظامي، هفت اورنگ جامي، هفت حصار از خواجه عبداله انصاري و ... كتابهايي هستند كه شايد نامشان بارها به گوشمان خورده باشد.

حتماً نام عجايب هفتگانه را شنيده ايد، همانهايي كه باعث نقش بستن دوباره هفت در ذهنمان مي شوند: اهرام ثلاثه ( كه نخستين آسمان خراش در جهان به شمار مي آمدند)، باغ هاي معلق ملكه بابل، مجسمه ژوپيتر يا زئوس در كوه اُلَمپ، مجسمه آپولون (به بلندي صد پا)، معبد ديانا الهه يونان، مقبره مازولوس و چراغ اسكتدريه.

در دين اسلام هم هفت با ويژگي هاي تازه اي پذيرفته مي شود. هفت در اسلام اوجي تازه تر و چشم گير تر دارد چندان كه آسمان و زمين را به هفت طبقه تقسيم مي كنند و پايان آسمان را با عدد هفت ياد مي كنند. دوزخ هفت درجه دارد كه عبارتند از:جهنم: جاي اهل كباير كه بي توبه مرده اند، لظي: جاي ستاره پرستان، حطمه: جاي بت پرستان، سعير: مكان ابليس و متتابعان او، سقر:جاي ترسايان، جحيم: محل مشركان، هاويه: منزل منافقان و زنديقان و كفار. همين طور هفت چشمه در بهشت به نامهاي كوثر، كافور، ميم، سلسبيل، تسنيم، معين و زنجيل نمونه هايي از به كار گيري عدد هفت در اسلام است. بيشتر ما هم به اين مهم واقفيم كه كه قرآن مشتمل بر هفت موضوع است: وعد، وعيد، وعظ، قصص، امر، نهي، ادعيه. همچنين اولين سوره در شكل حاضر مصحف شريف هفت آيه دارد.

به نظر مي رسد كه بسياري از فرهنگها و اديان و ملل عدد هفت را كاملترين اعداد دانسته اند به خصوص به دليل ارتباط عدد هفت با آفرينش و اين كه مطابق تورات آفرينش عالم در شش روز(مرحله) تمام شد و روز هفتم خداوند به استراحت پرداخت كه در بسياري از فرهنگها عقايدي مشابه در مورد آفرينش ابراز شده است. اطلاع بشر از هفت سياره معروف (آباء سبعه) كه قدما تأثير آن را بر چهار عنصر (امهات اربعه) آب و باد و خاك و آتش موجب پيدايش كل موجودات عالم مي دانستند، موجب شده كه اين عدد در نظر بسياري از اقوام و ملل تقدس يابد و در اجزا و ابعاد زندگي مادي و معنوي آنان تأثير بگذارد.

نوشته : فريد كريمي

منابع و مآخذ:

1- فرهنگ دهخدا

2- فرهنگ معين

3- فرهنگ اساطير

4- فرهنگ ايران باستان

5- اينترنت.